مهدی زارع استاد تمام زمین شناسی در گفت و گو با رکنا از مساله آب در استان تهران و چشم انداز تابستان ۱۴۰۵ اینگونه گفت:
برای سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ – که از اول مهر ۱۴۰۴ آغاز شده - دامنههای جنوبی البرز و استان تهران ناهنجاریهای شدید بارندگی را تجربه کردهاند و این منطقه را در ششمین سال متوالی خشکسالی هیدرولوژیکی نگه داشته است. دادههای فعلی، پویایی بارندگی - تجمعی کل بارندگی تا اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵ استان تهران از ابتدای سال آبی تقریباً ۱۶۶.۲ میلیمتر بارندگی تجمعی ثبت کرده است. با وجود بارشهای اواسط زمستان و بهار، این رقم همچنان ۳۵ درصد از میانگین تاریخی بلندمدت استان عقبتر است.
استاد تمام زمین شناسی با گفتن این مهم که حجم فعلی نشاندهنده افزایش اسمی جزئی تقریباً ۱۰٪ تا ۱۷٪ بسته به ایستگاه محلی در مقایسه با سال آبی فاجعهبار و خشک ۱۴۰۳-۱۴۰۴ است افزود: این اتفاق پس از یک پاییز فوقالعاده خشک رخ داد - جایی که مهر و آبان ۱۴۰۴ عملاً هیچ بارندگی قابل اندازهگیری مشاهده نشد - بارندگی نتوانسته رواناب سطحی کافی تولید کند. حوضه آبریز و وضعیت آب و هواشناسی تهران و البرز در حوضه آبریز دریاچه نمک به عنوان یکی از خشکترین مناطق کشور در سال جاری اعلام شده است. کمبود آب ناشی از بلوکهای پرفشار مداوم بر فراز فلات مرکزی ایران است که به طور سیستماتیک مسیرهای طوفان مدیترانهای را در ماههای اوج تغذیه از جبهه جنوبی البرز منحرف میکند.
وی بیان داشت : اثر بر ذخایر هیدرولوژیکی از آنجا که بارندگی بسیار متناوب بوده و با خاکهای به شدت تخریب شده و خشک جذب میشد، جریان ورودی به سامانه های اصلی مخزن البرز جنوبی به پایینترین حد تاریخی خود رسیده است.تا اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵، کل ذخیره آب در پنج سد اصلی تهران تنها ۱۸ تا ۲۲ درصد ظرفیت است که نشاندهنده کسری ۹۰ میلیون متر مکعبی در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته است. سد امیرکبیر (کرج) در اوایل سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به پایینترین حد بحرانی یعنی تنها ۳ درصد ظرفیت خود رسید و همچنان به شدت تخلیه شده است و در مقایسه با سالهای پایه، کاهش بیش از ۸۰ درصدی در جریان ورودی را نشان میدهد. سد لار در اوایل اردیبهشت با ظرفیت بحرانی ۴ درصد فعالیت میکند.
در ادامه گفت : سدهای لتیان و ماملو کمتر از ۱۰ تا ۱۵ درصد ظرفیت پرشده دارند و ذخیره کلی به دلیل عدم ذوب شدن برفهای انباشته شده از قلههای مرتفعتر البرز به شدت مختل شده است. سد طالقان بالاترین حجم نسبی را حفظ کرده است، اما همچنان بیش از ۵۰ درصد کمتر از سطح پایه تاریخی خود است. ذخایر آب برای سدهای خاصی که آب تهران و منطقه جنوبی البرز را تأمین میکنند، همچنان به شدت پایین است.
دکتر مهدی زارع با بیان اینکه طبق دادههای اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵که توسط شرکت آب و فاضلاب تهران (آبفا) و وزارت نیرو منتشر شده میزان پر شدن ترکیبی برای مجموعه پایتخت تنها 18٪ از کل ظرفیت است.در حالی که محور آبرسانی غربی (کرج و طالقان) کمی پایدارتر از سدهای شرقی است، کرج هنوز در ماه اردیبهشت ۱۴۰۵ رکوردهای تاریخی خود را ثبت کرده است چنین ادامه داد: افزایش مختصری از بارندگی اواسط بهار، حجم آب را به ۵۴ میلیون متر مکعب رساند، اما همچنان تحت فشار شدید به کار خود ادامه میدهد و در مقایسه با مقادیر پایه تاریخی، میانگین افت ورودی بیش از ۵۰٪ را نشان میدهد. سدهای لتیان و ماملو (محور آبرسانی شرقی) ظرفیت ترکیبی به شدت کاهش یافته نشان می دهند و در حالی که آنها در مقایسه با پایینترین میزان فاجعهبار سال آبی ۲۰۲۴-۲۰۲۵، شاهد افزایش حداقل ۵ درصدی در حجم اسمی بودهاند، جریان واقعی ورودی از حوضه آبریز رودخانه جاجرود ۵ درصد کاهش یافته است.تراز منفی کلی پنج مخزن اصلی تهران (از جمله سد طالقان) در مقایسه با استانداردهای تاریخی بلندمدت، ۳۶۴ میلیون متر مکعب کسری دارد.
وی گفت: در مجموع، مخازن تقریباً ۳۴۵ میلیون متر مکعب آب را در خود جای دادهاند.در حالی میانگینهای ملی سدهای ایران به دلیل بارندگی شدید در غرب و جنوب، تقریباً ۶۶ درصد پر هستند، البرز جنوبی همچنان یک منطقه منزوی با فشار شدید هیدرولوژیکی است. کسری کل ذخیره فعلی برای سیستم سطحی تهران در مقایسه با همین زمان در سال گذشته، ۹۰ میلیون متر مکعب کاهش یافته است که باعث مصرف اضطراری فعال و تعدیلهای سمت عرضه قبل از اوج گرمای تابستان میشود.در شرق استان تهران - به ویژه کریدور پردیس، بومهن، رودهن و دماوند - چشمانداز مدیریت آب برای پایان سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به عنوان "مرحله مدیریت بحران شناخته می شود. از پایان اردیبهشت ۱۴۰۵، این منطقه در حال گذار به اوج تابستان با عدم تعادل شدید عرضه و تقاضا است که با پنج سال خشکسالی تجمعی و فشارهای اخیر بر زیرساختها تشدید شده است.
در ادامه گفت: شهرهای پردیس و بومهن به شدت به مجموعه سد شرقی متکی هستند که در حال حاضر بیشترین فشار را در استان دارد. سدهای لتیان و ماملو: روی هم رفته، این مخازن تقریباً با 14 تا 18 درصد ظرفیت خود کار میکنند. تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۵ سد ماملو به طور خاص “نگرانکننده” است، زیرا سطح ذخیره آب در مقایسه با میانگینهای تاریخی تقریباً ۶۰٪ کاهش یافته بود. برخلاف سایر نقاط ایران که شاهد افزایش جزئی بارانهای بهاری بودند، حوضه آبریز رودخانه جاجرود که این سدها را تغذیه میکند در مقایسه با سال گذشته ۵٪ کاهش جریان ورودی داشته است.
دکتر زارع با بیان اینکه رودهن به عنوان یکی از مناطق با بالاترین سرانه مصرف به دلیل مسکن ویلایی، تحت قانون “محدودیت مصرف” قرار دارد و تعرفههای بالاتری برای آبیاری بیش از حد باغات اعمال میشود گفت: تا شهریور ۱۴۰۵ تغذیه آبهای زیرزمینی در این منطقه کسری نشان می دهد. برای «دروازه شرقی» تهران، این امر منجر به افزایش خطرات فرونشست زمین و خشک شدن قناتها و چشمههای سنتی شده است که حومههای روستایی قبلاً به آنها متکی بودند.
وی بیان داشت: تا اواسط اردیبهشت ۱۴۰۵ کل موجودی سد های تهران ۳۶۴ میلیون متر مکعب کمتر از میانگین بلندمدت بود. در شهرهای شرقی، این به احتمال زیاد «وقفههای برنامهریزیشده» یا افت فشار قابل توجه در اوج گرمای ماه اوت تبدیل میشود.
| محور بحران آب تهران | شاخص کلیدی | وضعیت تا اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵ | معنای عملی برای تابستان ۱۴۰۵ |
|---|---|---|---|
| بارندگی سال آبی | مجموع بارش استان تهران | حدود ۱۶۶ میلیمتر | حدود ۳۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت؛ بارشها نتوانسته کمبود آب را جبران کند |
| تداوم خشکسالی | مدت خشکسالی هیدرولوژیک | ششمین سال متوالی | منابع آب سطحی و زیرزمینی فرصت بازیابی پیدا نکردهاند |
| الگوی بارش | زمان و توزیع بارندگی | پاییز بسیار خشک و بارشهای پراکنده در زمستان و بهار | بارندگیها بیشتر جذب خاک خشک شده و رواناب کافی برای سدها ایجاد نکرده است |
| سدهای تهران | میزان پرشدگی پنج سد اصلی | حدود ۱۸ تا ۲۲ درصد ظرفیت | پایینترین سطح ذخیره در سالهای اخیر و کاهش حاشیه امنیت آبی پایتخت |
| ذخیره کل سدها | حجم آب موجود | حدود ۳۴۵ میلیون مترمکعب | حدود ۹۰ میلیون مترمکعب کمتر از سال گذشته |
| کسری نسبت به وضعیت طبیعی | فاصله با میانگین تاریخی | حدود ۳۶۴ میلیون مترمکعب کسری | نشاندهنده شکاف جدی میان ذخیره موجود و نیاز واقعی شهر |
| سد کرج (امیرکبیر) | یکی از اصلیترین منابع آب تهران | در مقطعی تا حدود ۳ درصد ظرفیت پایین آمد | کاهش شدید ورودی آب و فشار بر تأمین آب غرب تهران |
| سدهای شرق تهران | لتیان و ماملو | حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد ظرفیت | مهمترین نقطه بحران برای شهرهای شرق استان |
| سد طالقان | بهترین وضعیت نسبی میان سدها | اما بیش از ۵۰ درصد کمتر از سطح طبیعی | توان کمک دارد اما قادر به جبران کمبود کل سیستم نیست |
| مناطق در معرض تنش آبی | پردیس، بومهن، رودهن، دماوند | وابستگی بالا به سدهای شرقی | احتمال افت فشار و محدودیت مصرف در تابستان بیشتر است |
| منابع زیرزمینی | وضعیت آبخوانها | کسری در تغذیه آب زیرزمینی | خطر افزایش فرونشست زمین و خشک شدن قناتها |
| مصرف آب شهری | الگوی مصرف در برخی مناطق ویلایی | سرانه مصرف بالا | احتمال اعمال محدودیت و تعرفههای سنگینتر |
| مدیریت مصرف در تابستان | وضعیت شبکه آبرسانی | ذخایر پایین |
دکتر زارع در پایان گفت: بار زیرساخت پس از جنگ نیز مهم است. پس از ناآرامیهای منطقهای و بمباران در اوایل سال ۲۰۲۶، برخی از تأسیسات تصفیه و انتقال آب با تأخیرهای عملیاتی مواجه شدهاند و توزیع ۱۸٪ ظرفیت باقیمانده را حتی دشوارتر میکنند. تسریع پروژه «حلقه آب تهران» برای تلاش برای انتقال آب از سدهای غربی (طالقان/کرج) به حومههای خشک شرقی، اگرچه این امر با سطوح فعلی غرب تنها حدود ۲۲٪ محدود است. با توجه به مسیر فعلی، مگر اینکه پاییز مرطوب غیرعادی در مهر ۱۴۰۵ آغاز شود، انتظار میرود این شهر های شرقی استان تهران سال آبی را با ذخایر اضطراری خالی به پایان برسانند و نیاز به اتکای زیاد به تانکرهای آب سیار برای سکونتگاههای پیرامونی داشته باشند.
