تجربه نشان داده است که فناوریها بیش از آنکه جوهره نوشتن را دگرگون کنند، موانع آن را کاهش میدهند. ابزارها میتوانند سرعت و دقت را افزایش دهند، اما نمیتوانند جای اندیشه را بگیرند؛ و مهمتر از همه، نمیتوانند مسئولیت را از دوش انسان بردارند.
نوشتن، پیش از آنکه کنار هم چیدن واژهها باشد، فرایند فهمیدن، سنجیدن و انتخاب کردن است. نویسنده مسئله را تشخیص میدهد، اطلاعات را میآزماید، میان روایتهای رقیب داوری میکند، مخاطب را در نظر میگیرد و پای نتیجه میایستد.
ارزش یک متن نیز نه در زحمت صرفشده برای تولید آن، بلکه در کیفیت قضاوتی است که پشت آن قرار دارد. مخاطب از یک نوشته نمیپرسد با چه ابزاری پدید آمده است؛ میپرسد آیا دقیق است، آیا منصفانه است و آیا میتوان به آن اعتماد کرد.
هوش مصنوعی از این جهت بحثبرانگیزتر از ابزارهای پیشین است که تنها وسیله ثبت و ویرایش نیست؛ میتواند پیشنهاد بدهد، بازنویسی کند و حتی متن تولید کند.
این تفاوت واقعی است، اما نتیجهای که گاه از آن گرفته میشود، دقیق نیست. مشارکت ابزار در تولید جملهها به معنای حذف نویسنده نیست؛ برعکس، نقش نویسنده را سنگینتر میکند. هرچه ابزار تواناتر شود، نیاز به تشخیص، صحتسنجی، ویرایش و نظارت انسانی بیشتر میشود. هوش مصنوعی میتواند جمله بسازد، اما نمیتواند درستی آن را تضمین کند؛ میتواند متن ارائه دهد، اما نمیتواند مسئولیت آن را بپذیرد. خطا، جانبداری، بیانصافی و پیامدهای اجتماعیِ هر متن، در نهایت در قلمرو مسئولیت انسان باقی میماند.
از همینجا یک معیار روشن و حرفهای به دست میآید: اعتبار یک نوشته از «منشأ واژهها» نمیآید؛ از «مسئولیتپذیری در قبال واژهها» میآید. همانگونه که استفاده از کتابخانه، آرشیو، فرهنگ لغت، موتور جستوجو و نرمافزارهای تخصصی، مالکیت فکری و مسئولیت نویسنده را از میان نمیبرد، بهرهگیری از هوش مصنوعی نیز تا زمانی که تصمیم نهایی، ارزیابی، راستیآزمایی و پاسخگویی بر عهده نویسنده باشد، ماهیت نویسندگی را تغییر نمیدهد.
نویسنده کسی نیست که صرفاً واژه تولید کند؛ نویسنده کسی است که واژه را انتخاب میکند، میسنجد، اصلاح میکند و پای پیامد آن میایستد.
در روزنامهنگاری، پژوهش، آموزش، ترجمه و بسیاری از فعالیتهای حرفهای، ارزش اصلی در تولید مکانیکی واژهها نیست؛ در تشخیص مسئله، اعتبارسنجی اطلاعات، داوری میان گزینههای مختلف و پذیرش مسئولیت نتیجه است.
از همین رو، هوش مصنوعی در بسیاری از حوزهها به ابزاری برای افزایش بهرهوری و کمک به بهبود کیفیت فرایندهای حرفهای تبدیل شده است؛ ابزاری برای ایدهپردازی، پیشنهاد ساختار، خلاصهسازی، بازنویسی و ویرایش. اما کیفیت نهایی همچنان به مهارت انسانی وابسته است: اینکه چه پرسشی مطرح میشود، چه چیزی پذیرفته میشود، چه چیزی کنار گذاشته میشود و چگونه خروجی خام به متنی دقیقتر، روشنتر و قابل اعتمادتر تبدیل میشود. ابزار خوب، نویسنده ضعیف را نجات نمیدهد؛ اما نویسنده توانا را مؤثرتر میکند.
در کنار این مزیتها، باید مخاطرات را نیز جدی گرفت. هوش مصنوعی میتواند اطلاعات نادرست تولید کند، متنهای خوشخوان اما سطحی بسازد و در صورت استفاده بیمحابا، به یکنواختی زبان و کمرنگ شدن صدای شخصی نویسنده بینجامد. مسئله، نه شیفتگی به فناوری است و نه هراس از آن؛ مسئله، استفاده مسئولانه از آن است. خط قرمز اخلاقی، اصلِ استفاده از ابزار نیست؛ فریب، بیدقتی، ادعای تخصصِ بدون پشتوانه و فرار از پاسخگویی است؛ خواه با قلم، خواه با رایانه و خواه با هوش مصنوعی.
بنابراین معیار داوری درباره هر متن باید روشن و ثابت بماند: آیا دقیق است؟ آیا ادعاهایش را میتوان راستیآزمایی کرد؟ آیا منصفانه نوشته شده است؟ آیا نویسنده مسئولیت آن را میپذیرد؟ اگر پاسخ این پرسشها مثبت باشد، اینکه متن با قلم نوشته شده، با ماشینتحریر تایپ شده، در رایانه تدوین شده یا با کمک هوش مصنوعی پرورش یافته است، اهمیتی ثانویه پیدا میکند. و اگر پاسخ منفی باشد، «بیابزار نوشتن» نیز نه به آن اعتبار میبخشد و نه آن را اخلاقیتر میکند.
پرسش اصلی این نیست که «با چه چیزی» نوشتهایم؛ پرسش اصلی این است که نوشته تا چه حد دقیق، راستیآزماییپذیر و پاسخگوست. ابزارها تغییر میکنند، اما معیار همان است: اعتبار متن از ابزار نمیآید؛ از مسئولیت نویسنده میآید. نویسنده، نه تولیدکننده واژهها، که پاسخگوی آنهاست.
* مشاور رئیس سازمان بهزیستی کشور و راهبر روابط عمومی و امور بینالملل
