به گزارش ایرنا، حفاظت از میراث تاریخی، تنها نگهداری از بناهای کهن و کالبدهای برجایمانده از گذشته نیست؛ بلکه تلاشی برای حفظ حافظه جمعی، هویت فرهنگی و پیوندهای معنوی یک جامعه با تاریخ خویش است.
هر بنای تاریخی، بخشی از روایت زیسته مردمان یک شهر را در خود جای داده و میتواند تصویری روشن از باورها، سبک زندگی، هنر، معماری و مناسبات اجتماعی نسلهای پیشین ارائه دهد. از این رو، صیانت از آثار تاریخی بهویژه در شهرهایی با پیشینهای عمیق همچون اصفهان، ضرورتی فرهنگی و اجتماعی است که نقش مهمی در انتقال هویت شهری به نسلهای آینده دارد.
در میان عناصر ارزشمند معماری و فرهنگ شهری ایران، سقاخانهها جایگاهی ویژه دارند. این بناها در نگاه نخست محل عرضه آب به رهگذران بودهاند اما در سنت ایرانی و دینی، معنایی فراتر از کارکرد ساده خود یافتهاند.
سقاخانهها با مفهوم نذر، احسان، رفع عطش، یادآوری واقعه کربلا و فرهنگ خدمت به مردم پیوند خوردهاند و از همین رو، هم در زندگی روزمره شهروندان و هم در آیینها و باورهای مذهبی جایگاهی ماندگار داشتهاند. بسیاری از این بناها با کاشیکاری، آجرکاری، نقاشیهای مذهبی، کتیبهها و نشانههای آیینی تزئین شدهاند و بهعنوان نقاطی کوچک اما پرمعنا در بافت تاریخی شهرها، بخشی از هویت بصری و معنوی محلهها را شکل دادهاند.
لزوم حفاظت از سقاخانهها از آن جهت اهمیت بیشتری مییابد که این بناها علاوه بر ارزش معماری، حامل بخشی از فرهنگ نیکوکاری، دینداری و همبستگی اجتماعی در جامعه ایرانی هستند.
سقاخانهها یادگار سنتیاند که در آن مردم برای آسایش دیگران، بهویژه رهگذران و نیازمندان، فضایی عمومی و وقفشده فراهم میکردند. بنابراین، تخریب یا فراموشی آنها تنها از میان رفتن یک سازه تاریخی نیست، بلکه به معنای کمرنگ شدن بخشی از فرهنگ دینی، آیینی و مردمی ایران است.
اصفهان بهعنوان یکی از مهمترین شهرهای تاریخی ایران، در کنار مساجد، بازارها، مدارس، حمامها، کاروانسراها و خانههای تاریخی، سقاخانههای متعددی را نیز در دل بافت کهن خود جای داده است؛ بناهایی که هر یک با پیشینه، تزئینات و جایگاه محلهای خود، بخشی از تاریخ اجتماعی شهر را روایت میکنند. یکی از این آثار ارزشمند، سقاخانه تاریخی «چاره» است که در محله دردشت و در میانه بازار تاریخی این محدوده قرار دارد.
محله دردشت از محلههای قدیمی و ریشهدار اصفهان است که پیشینه آن به سدههای دور و حتی دوران پیش از اسلام نسبت داده میشود. این محله بهدلیل قرارگیری در بافت تاریخی شهر، همواره از جایگاه ویژهای در ساختار شهری اصفهان برخوردار بوده و آثار شاخصی همچون مسجد آقانور، دومنار دردشت و حمام تاریخی دردشت را در خود جای داده است.
سقاخانه تاریخی چاره نیز در مجاورت مسجد تاریخی چاره و در نزدیکی این مجموعه ارزشمند از آثار تاریخی قرار گرفته و از همین رو، بخشی از هویت کالبدی و فرهنگی محله دردشت به شمار میآید.
سقاخانه «چاره»؛ احیای بنایی تاریخی در قلب دردشت
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان، با اشاره به اهمیت پاسداری از هویت تاریخی و کالبدی شهر اظهار داشت: عملیات تخصصی نجات، احیا و مرمت سقاخانه تاریخی «چاره» در میانه بازار دردشت در دستور کار قرار گرفته است؛ بنایی ارزشمند که پیشینه آن به دورههای صفوی و قاجار بازمیگردد و بخشی از هویت تاریخی این محدوده به شمار میآید.
محمدعلی ایزدخواستی با بیان اینکه سقاخانه چاره در یکی از نقاط مهم بافت تاریخی اصفهان و در مجاورت مسجد تاریخی چاره قرار دارد، افزود: این بنا در دل محله دردشت واقع شده؛ محلهای که از کهنترین محدودههای شهری اصفهان محسوب میشود و مجموعهای از آثار ارزشمند تاریخی را در خود جای داده است.
به گفته وی، موقعیت این سقاخانه در میانه بازار دردشت و نزدیکی آن به مسجد تاریخی چاره، اهمیت کالبدی، اجتماعی و مذهبی آن را دوچندان کرده و ضرورت مرمت و احیای آن را بیش از پیش آشکار ساخته است.
ایزدخواستی با تشریح وضعیت بنا پیش از آغاز عملیات مرمت تصریح کرد: سقاخانه تاریخی چاره طی دهههای گذشته در اثر فرسایش، رطوبت، گذر زمان و بیتوجهیهای ناخواسته، با آسیبهای جدی سازهای و تزئینی روبهرو شده بود. بخشی از سقف اتاقک بنا فروریخته و پایداری کلی سازه با خطر مواجه شده بود. از سوی دیگر، نقاشیهای نفیس دیواری این سقاخانه که از مهمترین عناصر هنری و هویتی آن محسوب میشوند، به دلیل آسیبهای گسترده، در آستانه نابودی کامل قرار داشتند.
احیا ۴۰ درصد از نقاشیهای سقاخانه نیازمند مستندات تصویری ست
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان ادامه داد: با توجه به شرایط بحرانی بنا و خطر از میان رفتن بخشی از میراث تاریخی محله دردشت، عملیات احیای سقاخانه چاره از زمستان سال ۱۴۰۴ آغاز شد. هدف اصلی این اقدام، نجات بنا از وضعیت ناپایدار، جلوگیری از پیشروی آسیبها و فراهم کردن زمینه برای بازگرداندن هویت اصیل آن بود. خوشبختانه با پیگیریهای انجامشده و اجرای مراحل تخصصی مرمت، این طرح تاکنون به حدود ۷۰ درصد پیشرفت فیزیکی رسیده است.
وی درباره اقدامات فنی انجامشده در جریان مرمت این اثر تاریخی گفت: مرمت سقاخانه چاره مجموعهای از مداخلات تخصصی را شامل میشود که با هدف حفظ اصالت بنا و تثبیت اجزای ارزشمند آن انجام گرفته است. در این روند، سبکسازی و پایدارسازی سقف، پیبندی و تقویت دیوارها، استحکامبخشی به لایههای نقاشی، موزونسازی رنگها، پاکسازی کاشیهای آسیبدیده و مرمت درهای تاریخی بنا در دستور کار قرار گرفته است.
ایزدخواستی افزود: در کنار این اقدامات، احیای چاه و حوض آب سقاخانه نیز بهصورت همزمان در حال انجام است؛ زیرا چاه و حوض، تنها عناصر کالبدی این بنا نیستند، بلکه با مفهوم و کارکرد اصلی سقاخانه ارتباط مستقیم دارند.
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان نقاشیهای دیواری سقاخانه چاره را از مهمترین بخشهای این اثر دانست و اظهار داشت : بررسیهای کارشناسی نشان میدهد نقاشیهای این بنا دستکم در سه مرحله و در دورههای قاجار و پهلوی اجرا شدهاند. این لایههای تصویری، علاوه بر ارزش هنری، از منظر تاریخی نیز اهمیت دارند زیرا نشاندهنده تداوم حضور باورها، آیینها و روایتهای مذهبی در فضای عمومی محله هستند.
وی با اشاره به مضامین این نقاشیها افزود: بخش عمدهای از دیوارنگارههای سقاخانه چاره به روایتهای مذهبی اختصاص دارد و در میان آنها، مضامینی مرتبط با واقعه عاشورا و تمثالهای منسوب به ضامن آهو جایگاه ویژهای دارد. این تصاویر در گذشته برای مردم محله، تنها آرایههای تزئینی نبودند، بلکه بخشی از فضای معنوی سقاخانه را شکل میدادند و پیوند عمیقی با باورهای دینی و خاطره جمعی اهالی داشتند.
ایزدخواستی تأکید کرد: نقاشیهای باقیمانده در این بنا را میتوان اسناد هنری و فرهنگی ارزشمندی دانست که بخشی از حافظه بصری و مذهبی مردم اصفهان را در خود حفظ کردهاند.
وی افزود: این آثار روایتگر شیوه نگاه مردم به مفاهیم آیینی، ارادتهای مذهبی و حضور هنر در فضاهای عمومی شهر هستند؛ از همین رو، مرمت آنها باید با نهایت دقت، حساسیت و بر اساس مستندات معتبر انجام شود.
ایزدخواستی با بیان اینکه حدود ۶۰ درصد از نقاشیهای دیواری سقاخانه چاره باقی مانده و اکنون در حال مرمت است، خاطرنشان کرد: بخش قابل توجهی از این آثار، خوشبختانه هنوز قابل شناسایی و تثبیت است و کارشناسان مرمت در حال استحکامبخشی و احیای لایههای موجود هستند.
وی افزود: با این حال، حدود ۴۰ درصد از نقاشیها در طول زمان دچار تخریب، فرسایش یا از بینرفتگی شدهاند و برای بازسازی دقیق و علمی این بخشها، به اسناد تصویری نیاز داریم.
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از عکسها و مستندات قدیمی برای تکمیل فرایند مرمت گفت: در مرمت آثار تاریخی، بهویژه نقاشیهای دیواری، هرگونه بازسازی باید بر پایه شواهد معتبر انجام شود تا اصالت اثر مخدوش نشود به همین دلیل، عکسهای قدیمی از فضای داخلی سقاخانه میتواند نقش بسیار مهمی در تشخیص ترکیببندی، رنگها، موضوعات و جزئیات ازدسترفته نقاشیها داشته باشد.
وی در ادامه از شهروندان برای مشارکت در این فرایند دعوت کرد و گفت: از همه شهروندان، اهالی قدیمی محله دردشت و علاقهمندان به تاریخ و میراث اصفهان درخواست میکنیم اگر عکسهای قدیمی و اسناد تصویری از فضای داخلی سقاخانه چاره در اختیار دارند، آن را در اختیار سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان قرار دهند.
ایزدخواستی افزود: ممکن است از گذشته، تصاویری وجود داشته باشد که بخشی از فضای داخلی سقاخانه یا نقاشیهای آن را نشان دهد. همین تصاویر، حتی اگر در نگاه نخست ساده یا کماهمیت به نظر برسند، میتوانند برای تیم مرمت بسیار ارزشمند باشند و به بازسازی دقیقتر بخشهای از میانرفته کمک کنند.
وی با تأکید بر اینکه حفاظت از میراث تاریخی بدون همراهی مردم کامل نخواهد شد، تصریح کرد: مشارکت شهروندان در چنین پروژههایی، تنها یک همکاری مقطعی نیست، بلکه نشانهای از پیوند دوباره مردم با هویت تاریخی محله و شهر خود است. وقتی شهروندان در احیای یک بنای تاریخی نقش ایفا میکنند، آن اثر دوباره به بخشی زنده از زندگی اجتماعی محله تبدیل میشود.
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان خاطرنشان کرد: ارائه عکسها و مستندات قدیمی از سوی مردم، علاوه بر اینکه روند مرمت نقاشیها را با دقت و صحت تاریخی بیشتری همراه میکند، زمینهساز مشارکت مستقیم شهروندان در پاسداشت میراث محله دردشت خواهد بود. این همراهی میتواند نشان دهد که حفاظت از هویت تاریخی شهر، تنها وظیفه نهادهای تخصصی نیست، بلکه مسئولیتی مشترک میان مدیریت شهری، کارشناسان میراث و مردم است.
لازم به ذکر است، شهروندانی که تصاویری قدیمی و مستند از فضای داخلی سقاخانه چاره در اختیار دارند میتوانند به سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان واقع در خیابان ابن سینا، کوچه کدخدا (۱۸) مراجعه یا با شماره تلفن ۰۳۱۳۴۴۸۷۷۹۲ تماس برقرار کنند.
