به گزارش ایرنا، از مجموع مساحت استان بوشهر یک میلیون و ۱۸۹ هزار هکتار مرتع است که ۵۲ درصد از مساحت کل این استان را تشکیل میدهد، از این سطح مراتع، ۹۳ هزار هکتار در زمره مراتع درجه یک و ۹۴۹ هزار هکتار نیز مراتع درجه سه هستند که کل علوفه تولیدی از مراتع در سالهای ترسالی و با بارندگی معمول، ۶۵ هزار تن و از هر هکتار به صورت میانگین کمتر از ۵۰ کیلوگرم علوفه خشک است.
عناصر آب، خاک و گیاه به عنوان بستر تولید و محور توسعه پایدار و پیشرفت در همه جوامع بشری مورد توجه است و اهمیت و ارزشهای اقتصادی و زیستمحیطی مراتع از جمله تولید اکسیژن، ترسیب کربن، تولید علوفه ارگانیک و توسعه گردشگری است و بر همین اساس حفظ و نگهداری آن وظیفه آحاد مردم است زیرا ما باید به عنوان همیار طبیعت باکمک به مسئولان درحفظ و صیانت از اراضی، جنگلها و مراتع سهم و نقش خودمان را ایفا کنیم.
اهمیت مراتع در اقتصاد
یکی از پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهرگفت: مراتع نقش مهمی در جلوگیری از تغییرات اقلیمی، تضمین امنیت زیستی و غذایی، پشتیبانی معیشت خانوارهای عشایری و روستایی، زیستگاه حیاتوحش، تولید سالانه میلیونها تُن علوفه و تأمین بیش از ۴۰ درصد گوشت و فرآوردههای دامی کشور دارند، همچنین مراتع از منابع تولید عسل، گیاهان دارویی و صنعتی، مواد اولیه صنایعدستی همچون فرش دستباف و توسعه اکوتوریسم محسوب میشوند.
پرویز غلامی افزود: به همین دلیل سال ۲۰۲۶ میلادی از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد به عنوان «سال بینالمللی مراتع و عشایر» نامگذاری شده است؛ نامگذاریای که همزمان با «دهه بینالمللی احیای اکوسیستمها» با هدف افزایش آگاهی عمومی و جلب توجه دولتها به نقش حیاتی مراتع در توسعه پایدار صورت گرفته است.
وی افزود: استان بوشهر دارای یکمیلیون و ۱۸۹ هزار هکتار مرتع است و با وجود شرایط اقلیمی چالشبرانگیز، حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار واحد دامی نیز از این مراتع بهرهبرداری میکنند که از ارزشمندترین مراتع قشلاقی جنوب کشور به شمار میروند.
این پژوهشگر ادامه داد: بخش بزرگی از ارزش مراتع در کارکردهای نامرئی و غیربازاری آنهاست؛ کارکردهایی از جمله نفوذپذیری آب در خاک، جلوگیری از سیل و فرسایش، مهار گرد و غبار، تولید اکسیژن و ترسیب کربن. ارزش این خدمات حدود ۷۵ درصد ثروت واقعی مراتع را تشکیل میدهد.
وی گفت: حفاظت از این میراث سبز، مأموریتی ملی است و باور داریم که حفاظت از مراتع، حفاظت از آینده ایران است و بانتوجه به اینکه سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با مأموریت حفظ، اصلاح، احیا، توسعه و بهرهبرداری از مراتع فعالیت میکند و مشارکت مردم در این مسیر نقشی تعیینکننده دارد.
این پژوهشگر افزود: مراتع کلید مقابله با بیابانزایی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و تضمین پایداری سرزمین برای نسلهای آینده هستند و پایههایی مستحکمی برای امنیت زیستی و غذایی، اقتصاد درونزا و تابآوری ملی محسوب میشوند.
فرسایش خندقی خاک بوشهر و پیامدها
هرچند تاکنون فرونشست دشت به دلیل کاهش سطح آب سفرههای زیرزمینی در استان بوشهر گزارش نشده، اما فرسایش خندقی خاک در این استان وجود دارد، طوریکه با توجه به جنس و ساختمان خاک در شهرستان دیلم، گناوه ، آبدان و بخشی از مناطق دشت بوشکان فرسایش خندقی مشاهده شده که عوامل مختلفی مانند پوشش گیاهی، دستکاری انسانی، چرای دام، معدن کاوی، جاده سازی، استفاده بیش از حد از اراضی کشاورزی، نبود مدیریت شخم و بارندگی هایی شدید در این موضوع دخیل هستند.
پژوهشگر دیگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر گفت: چرای بیرویه موجب کاهش توان بازسازی طبیعی مرتع، افت تراکم گونههای بومی و در نهایت برهنه شدن سطح خاک میشود و تغییر کاربری اراضی، توسعههای غیراصولی، برداشتهای غیرمجاز، ترددهای خارجازمسیر، انباشت پسماند و سایر مداخلات انسانی نیز شرایط شکننده این زیستبوم را بیشازپیش بحرانی کردهاست.
سجاد ابتکار افزود: نتیجه چنین روندی، کاهش تدریجی کیفیت مرتع، افت کارکردهای اکولوژیکی و افزایش احتمال بروز خسارتهای اقتصادی و زیستمحیطی در بلندمدت خواهد بود.
پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر با تأکید بر ضرورت مدیریت پایدار مراتع گفت: مدیریت پایدار مراتع مسیر جاده بوشهر به گناوه و دیلم، یک انتخاب اختیاری یا محدود به حوزه محیطزیست نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای صیانت همزمان از منابع طبیعی و زیرساختهای راهبردی منطقه است.
وی یادآور شد: حفاظت از مراتع مسیر جاده بوشهر به گناوه و دیلم را باید فراتر از یک اقدام مقطعی یا فقط زیستمحیطی نگریست، چرا که این موضوع بخشی از راهبرد توسعه پایدار منطقه و اقدامی پیشگیرانه برای حفظ امنیت، پایداری و بهرهوری بلندمدت زیرساختها و منابع طبیعی به شمار میرود.
این پژوهشگر یادآور شد: هرچه مدیریت این عرصهها علمیتر، منسجمتر و آیندهنگرانهتر باشد، امکان حفظ کارکردهای طبیعی، کاهش هزینههای ناشی از تخریب و تقویت تابآوری سرزمینی در این ناحیه بیشتر خواهد شد.
ابتکار تصریح کرد: در صورت بیتوجهی به اصول بهرهبرداری اصولی و حفاظت از این عرصهها، کاهش پوشش گیاهی و فرسایش تدریجی خاک میتواند ضمن افت عملکرد طبیعی اکوسیستم، تهدیدهایی جدی برای پایداری حریم راهها، ایمنی تردد، تأسیسات جانبی و اراضی پیرامونی به همراه داشته باشد.
وی افزود: از این منظر، تخریب مراتع تنها یک مساله زیستمحیطی نیست، بلکه میتواند به موضوعی زیرساختی، اقتصادی و حتی مدیریتی تبدیل شود.
راهکارهای مؤثر در کنترل و کاهش گسترش خندقها
پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر با اشاره به راهکارهای مدیریتی این عرصهها گفت: واپایش و تنظیم چرای دام بر اساس ظرفیت برد مرتع، شناسایی و اولویتبندی عرصههای حساس و آسیبپذیر، احیای پوشش گیاهی بومی با استفاده از گونههای سازگار با شرایط اقلیمی منطقه، جلوگیری از تخریب فیزیکی حریم مرتع و پایش مستمر وضعیت پوشش گیاهی و فرسایش خاک از جمله مهمترین اقدامات در این زمینه است.
وی افزود: تدوین برنامههای منطقهای مبتنی بر دادههای میدانی و مطالعات اکولوژیک نیز میتواند در تصمیمگیری دقیقتر و اثربخشتر نقش مهمی ایفا کند و در کنار اقدامات فنی و اجرایی، جلب مشارکت بهرهبرداران محلی و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی از ارکان اساسی موفقیت در مدیریت پایدار این عرصهها به شمار میرود.
ابتکار تاکید کرد: بدون همراهی دامداران، جوامع محلی، نهادهای مرتبط با راه و منابع طبیعی و مجموعههای اجرایی، دستیابی به حفاظت بلندمدت و اثربخش مراتع دشوار خواهد بود و رویکرد مشارکتی میتواند ضمن افزایش حس مسئولیتپذیری محلی، به کاهش تعارضات بهرهبرداری، بهبود نظارت میدانی و تسهیل اجرای طرحهای احیایی کمک کند.
وی ادامه داد: حفظ پوشش گیاهی مرتع، مهمترین عامل در جلوگیری از فرسایش و تخریب خاک است، چرای بیرویه و تخریب انسانی، توان بازسازی مرتع را کاهش میدهد و پوشش گیاهی را تضعیف میکند.
وی بیان کرد: مسیر بوشهر به گناوه و دیلم به دلیل قرارگیری در اقلیم گرم و خشک تا نیمهخشک، با محدودیت منابع آبی، بارندگی نامنظم، تبخیر بالا و حساسیت زیاد خاک نسبت به تخریب روبهرو است و در چنین شرایطی، مراتع و پوشش گیاهی بومی منطقه نقشی حیاتی در حفظ ساختار خاک و جلوگیری از گسترش کانونهای فرسایشی ایفا میکنند.
ابتکار تصریح کرد: هرگونه تضعیف در این پوشش گیاهی میتواند زمینهساز ناپایداری در اراضی حاشیه جاده، افزایش گردوغبار، تشدید فرسایش سطحی و حتی آسیب به تأسیسات و زیرساختهای حملونقل شود، اما این عرصههای مرتعی در سالهای اخیر تحتتأثیر مجموعهای از فشارهای انسانی و محیطی با تهدیدهای جدی مواجه شدهاند که چرای بیرویه دام از مهمترین عوامل تخریب پوشش گیاهی در این منطقه است.
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر گفت : پیشروی خندقها تهدیدی جدی برای اراضی کشاورزی است واجرای طرحهای آبخیزداری راهکار اصلی مهار خندقهاست
غلامرضا راهی افزود: دسترسی به اطلاعات دقیق درباره نحوه شکلگیری و توسعه خندقها میتواند نقش مؤثری در برنامهریزی اصولی، اجرای اقدامات پیشگیرانه و کاهش خسارات وارده به اراضی کشاورزی، منابع طبیعی و زیرساختهای منطقه داشته باشد.
راهی تأکید کرد: اجرای عملیات آبخیزداری، مدیریت صحیح روانآبها، گسترش و تثبیت پوشش گیاهی و مشارکت بهرهبرداران محلی از جمله راهکارهای مؤثر در کنترل و کاهش گسترش خندقها به شمار میرود.
وی ادامه داد: پایش و بررسی اثربخشی فعالیتهای بیومکانیکی آبخیزداری همانند احداث هلالی آبگیر و کنتورفارو و همچنین رصد برخی آفات در مراتع میتواند به ارزیابی اثربخشی روشهای اجرا شده در ایجاد پوشش گیاهی و علوفه برای دام، کنترل فرسایش، بهبود نفوذ آب و حفظ خاک کمک کرده و همچنین امکان برنامهریزی برای کنترل بهموقع آفات و جلوگیری از طغیان آنها را فراهم آورد.
راهی اظهار داشت : نتایج این پایشها در نهایت به حفاظت از منابع طبیعی ارزشمند مراتع و حفظ تنوع زیستی منطقه کمک خواهد کرد.
برنامههای مقابله با بیابانزایی
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر گفت:در زمان حاضر با وجود شرایط اقلیمی چالشبرانگیز، بیش از ۵۵۰ گونه گیاهی و بیش از ۱۰۰ گونه ارزشمند دارویی از جمله خاکشیر، سیاهدانه، کاملینا، لعل کوهستان، سربرنجاس، هلپه و سایر گونههای بومی سازگار با اقلیم خشک و نیمهخشک در این استان، شناسایی شدهاست.
عبدالحسین گرشاسبی افزود: همچنین در این استان ۹۶۰ هزار هکتار اکوسیستم بیابانی وجود دارد که بجز شهرستانهای جم و کنگان ۵۶۹ هزار هکتار اراضی تحت تاثیر فرسایش بادی قرار دارد و ۱۱ کانون گرد و غبار شناسایی شده که تهدیدی جدی برای محیط زیست و سلامت مردم محسوب میشود.
وی ادامه داد: مهمترین عوامل بیابانزایی در استان بوشهر خشکسالی، سیل، آتش سوزی، بروز آفات گیاهی، فرسایشهای خندقی، تبدیل جنگلها و مراتع به اراضی کشاورزی و تغییر کاربری غیرمجاز اراضی ملی و کشاورزی به مسکونی و صنعتی، رعایت نکردن اصول صحیح کشاورزی است.
گرشاسبی بیان کرد: خطر آتشسوزی (بویژه با توجه به بارشهای مطلوب سال گذشته)، ورود و خروج زودهنگام و دیرهنگام دام، رعایت نکردن تقویم کوچ و همچنین چرای بیش از حد ظرفیت (ناشی از حضور دامهای مازاد و استفاده استانهای همجوار ازمراتع قشلاقی بوشهر) از اصلیترین مخاطرات و چالشهای مراتع در زمان کنونی است.
وی راهکارهای مختلف در راستای مقابله با بیابانزایی را روشهای بیولوژیکی، مکانیکی و شیمیایی، کاشت نهال، بذرپاشی، مالچ باشی، تثبیت شنهای روان و پروژههای مقابله با ریزگردها و جنگلکاری مدیریت رواناب، جنگلکاری عنوان کرد.
گرشاسبی گفت: از جمله اقدامات مهم در استان بوشهر در راستای مقابله با بیابانزایی جنگلکاری با هدف افزایش فضای سبز با گونههای سازگار با اقلیم استان، مدیریت رواناب با هدف افزایش ذخیره نزولات جوی و اجرایی شدن هلالی آبگیر است.
گرشاسبی یادآورشد: با توجه به اینکه جنگلهای طبیعی ظرفیت ذخیره و تولید یکهزار و ۹۵۰ متر مکعب آب در هر هکتار را دارند در همین راستا، اجرای طرحهای مردمی جنگلکاری میتواند تا یک میلیارد و ۷۱۵ میلیون متر مکعب به این ظرفیت اضافه کند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر افزود: همچنین درختکاری نقشی مهم در مقابله با آثار مخرب ریزگردها، تامین اکسیژن زمین و جذب دیاکسید کربن، جلوگیری از فرسایش و رانش زمین دارد.
وی گفت: اجرای ۳۵ هزار هکتار کاشت نهال، چهار هزار و ۴۰۰ هکتار پروژه مدیریت رواناب و ذخیره نزولات جوی، ۹ هزار و ۸۰۰ هکتار مدیریت جنگلهای دست کاشت از جمله اقدامات این اداره کل در مقابله با بیابانزایی است.
گرشاسبی افزود: طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت، نسخهای مناسب برای درمان مشکلات مقابله با بیابانزایی است که در استان بوشهر تاکنون ۳۸ میلیون نهال تولید و کاشته شدهاست.
وی با اشاره به اینکه تنها ۸.۹ دهم از مساحت کل استان بوشهر پوشش جنگلی دارد و ۹۱درصد آن بایر است اضافه کرد: در طرح کاشت یک میلیارد درخت ۳۳درصد از تعهدات کاشت بر عهده منابع طبیعی است .
