به گزارش ایرنا، تئاتر کودک و نوجوان سالهاست به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای تربیتی و فرهنگی شناخته میشود اما در ایران، سهم نوجوانان از این هنر کمتر از آن چیزی است که باید باشد.
بسیاری از هنرمندان معتقدند در حالی که برای کودکان آثار متعددی تولید میشود، نوجوانان در یک خلا فرهنگی قرار گرفتهاند.
«حکمت شیردل» بازیگر، کارگردان و پژوهشگر تئاتر کودک و نوجوان خراسان شمالی که سالها در این عرصه فعالیت کرده و تندیس بهترین بازیگر مرد جشنواره تئاتر فجر ۱۴۰۳ را در کارنامه خود دارد، در گفتوگویی تفصیلی با ایرنا از چالشها، کمبودها و ضرورت توجه به تئاتر نوجوان سخن گفته است.
ایرنا: وضعیت تئاتر نوجوان در کشور را چگونه ارزیابی میکنید؟
شیردل: اگر بخواهم صادقانه پاسخ بدهم باید بگویم تئاتر نوجوان در ایران بیشتر یک عنوان است تا یک جریان واقعی و پویا. ما سالهاست از تئاتر کودک و نوجوان صحبت میکنیم اما وقتی به تولیدات نمایشی نگاه میکنیم، سهم نوجوانان بسیار ناچیز است.
بیشتر آثار برای کودکان خردسال تولید میشود و نوجوانان عملا در حاشیه قرار گرفتهاند. این در حالی است که نوجوانی یکی از حساسترین دورههای زندگی هر انسان است؛ دورهای که شخصیت، هویت، باورها و حتی آینده فرد در آن شکل میگیرد. بیتوجهی به این قشر به معنای نادیده گرفتن بخشی از آینده جامعه است.
ایرنا: چرا نوجوانان در تولیدات نمایشی کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند؟
شیردل: یکی از مهمترین دلایل این موضوع، دشواری تولید اثر برای این گروه سنی است. کودک به راحتی جذب رنگ، موسیقی و داستانهای ساده میشود اما نوجوان مخاطبی پرسشگر، منتقد و حساس است. او نمیپذیرد که صرفا سرگرم شود بلکه به دنبال پاسخ برای دغدغههای ذهنی خود است.
پرداختن به موضوعات نوجوانان نیازمند شناخت عمیق روانشناسی، جامعهشناسی و مسائل روز این گروه سنی است.
بسیاری از نویسندگان و کارگردانان ترجیح میدهند به سراغ تولید آثار کودک بروند زیرا کار برای نوجوانان پیچیدهتر و پرچالشتر است.
ایرنا: این بیتوجهی چه پیامدهایی برای جامعه دارد؟
شیردل: پیامدهای آن بسیار گسترده است. نوجوانان امروز با حجم عظیمی از اطلاعات، شبکههای اجتماعی، تغییرات فرهنگی و آسیبهای اجتماعی مواجه هستند.
اگر نتوانیم برای این گروه سنی خوراک فرهنگی مناسب تولید کنیم، طبیعتا منابع دیگری جای آن را پر خواهند کرد؛ منابعی که لزوما سازنده نیستند. تئاتر میتواند به نوجوان یاد بدهد چگونه فکر کند، چگونه تصمیم بگیرد و چگونه با مسائل زندگی روبهرو شود.
وقتی این ابزار فرهنگی را از او میگیریم، در واقع بخشی از فرصت تربیتی جامعه را از بین میبریم.
ایرنا: برخی معتقدند تئاتر نمیتواند تاثیر چندانی در حل مشکلات اجتماعی داشته باشد. نظر شما چیست؟
شیردل: من با این نگاه موافق نیستم. شاید تئاتر به تنهایی نتواند همه مشکلات را حل کند اما بدون تردید میتواند در پیشگیری از بسیاری از آسیبها مؤثر باشد. تئاتر یک هنر زنده است؛ مخاطب در آن با شخصیتها همذاتپنداری و احساسات را تجربه میکند و به تفکر واداشته میشود.
این ویژگی در کمتر رسانهای وجود دارد. ما میتوانیم درباره اعتیاد، خشونت، روابط خانوادگی، هویت، امید و مسئولیتپذیری نمایش تولید کنیم و تاثیرات عمیقی بر ذهن نوجوانان بگذاریم.
ایرنا: مهمترین مشکل زیرساختی تئاتر نوجوان چیست؟
شیردل: کمبود نمایشنامه مناسب. ما در کشور نمایشنامههای اندکی برای نوجوانان داریم. بسیاری از نمایشنامههای موجود یا ترجمه هستند یا برای فرهنگ و نیازهای نوجوان ایرانی نوشته نشدهاند.
نویسندگان ما کمتر به این حوزه ورود کردهاند و ناشران نیز استقبال چندانی از چاپ آثار ویژه نوجوانان ندارند. وقتی متن مناسب وجود نداشته باشد، تولید اثر نمایشی هم با مشکل مواجه میشود.
ایرنا: نقش نهادهای فرهنگی را در این زمینه چگونه میبینید؟
شیردل: نهادهای مختلفی در این حوزه فعالیت میکنند اما فعالیتها پراکنده است. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، آموزش و پرورش، شهرداریها و دیگر دستگاهها هر کدام اقداماتی انجام میدهند اما یک سیاستگذاری واحد و منسجم وجود ندارد.
ما نیازمند یک متولی جدی و فراگیر هستیم که بتواند برنامهریزی بلندمدت انجام دهد، نیازسنجی کند و تولیدات نمایشی را هدایت کند.
ایرنا: آموزش و پرورش چه نقشی میتواند ایفا کند؟
شیردل: آموزش و پرورش یکی از مهمترین ظرفیتهای کشور در این زمینه است. میلیونها دانشآموز در مدارس حضور دارند و بهترین فرصت برای آشنایی نوجوانان با تئاتر فراهم است.
اگر نمایش به بخشی از فرآیند آموزشی تبدیل شود، هم استعدادهای هنری کشف میشود و هم مهارتهایی مانند اعتماد به نفس، کار گروهی، خلاقیت و مسئولیتپذیری در دانشآموزان تقویت خواهد شد.
در واقع باید از فضای مجازی به عنوان «دروازه ورود» به تئاتر و نه جایگزین آن استفاده کنیم.
ایرنا: آینده تئاتر نوجوان در ایران را با توجه به شرایط موجود چگونه ارزیابی میکنید؟
شیردل: آینده را نمیتوان فقط با نگاه به مشکلات امروز پیشبینی کرد؛ باید ظرفیتها را هم دید. واقعیت این است که ما با یک تناقض جدی روبهرو هستیم: از یک طرف ضعف ساختاری در تولید، کمبود متن، نبود حمایت مالی و نبود سیاستگذاری واحد داریم و از طرف دیگر نسل جوانی داریم که بسیار باهوشتر، خلاقتر و آگاهتر از نسلهای گذشته است.
اگر این دو به هم برسند، یعنی اگر زیرساخت فراهم شود و این نسل وارد میدان شود، میتوانیم شاهد یک جهش جدی در تئاتر نوجوان باشیم. اما اگر شرایط فعلی ادامه پیدا کند، احتمالا فاصله نوجوانان با تئاتر بیشتر خواهد شد و این هنر به تدریج در این حوزه کمرنگتر میشود.
من معتقدم آینده تئاتر نوجوان به یک تصمیم جدی در سطح سیاستگذاری فرهنگی وابسته است. اگر نگاه به تئاتر نوجوان از «کار حاشیهای» به «سرمایهگذاری تربیتی» تغییر کند، همه چیز قابل تغییر است. در غیر این صورت، حتی بهترین هنرمندان هم به تنهایی نمیتوانند یک جریان پایدار ایجاد کنند.
ایرنا: اگر بخواهید اهمیت تئاتر نوجوان را در یک جمعبندی عمیق بیان کنید، چه میگویید؟
شیردل: تئاتر نوجوان را نباید صرفا یک شاخه هنری دانست؛ این یک ابزار تربیتی، اجتماعی و حتی هویتی است. نوجوان در سنی قرار دارد که در حال شکل دادن به نگاهش به جهان است؛ در حال تجربه اولین پرسشهای جدی درباره زندگی، عدالت، آینده و خودش است.
اگر در این مرحله، محتوای درست، عمیق و قابل لمس در اختیار او قرار نگیرد، این خلا با چیزهای دیگری پر میشود که همیشه مثبت نیستند.
تئاتر این توان را دارد که نوجوان را در یک فضای امن، اما چالشبرانگیز قرار دهد؛ جایی که او بتواند فکر کند، احساس کند، تصمیم بگیرد و حتی اشتباه را تجربه کند بدون اینکه آسیب واقعی ببیند. این تجربه زیسته، چیزی نیست که به راحتی در مدرسه یا کتابخانه به دست بیاید.
بنابراین تئاتر نوجوان در واقع یک «سرمایهگذاری خاموش» است؛ سرمایهگذاریای که نتیجهاش شاید امروز دیده نشود، اما در آینده در قالب یک نسل آگاه، مسئول و خلاق خودش را نشان میدهد. هر جامعهای که این موضوع را جدی بگیرد، در واقع آینده خود را جدی گرفته است.
ایرنا: وضعیت تئاتر نوجوان در استانهای کمتر برخوردار چگونه است؟
شیردل: در استانهایی مانند خراسان شمالی مشکلات دوچندان است. محدودیت بودجه، کمبود سالنهای تخصصی، نبود حمایت مالی و کمبود نیروهای متخصص باعث میشود فعالیتها محدود شود.
با این حال هنرمندان استان با عشق و علاقه کار میکنند و بارها ثابت کردهاند که استعدادهای فراوانی در این مناطق وجود دارد. اگر حمایت لازم صورت گیرد، استانها میتوانند به قطبهای مهم تولید آثار نوجوان تبدیل شوند.
ایرنا: جشنوارههای تئاتر تا چه اندازه به مسئله تئاتر نوجوان توجه دارند و آیا میتوانند نقش جریانساز داشته باشند؟
شیردل: جشنوارهها در ظاهر یکی از مهمترین نقاط تمرکز تئاتر در کشور هستند، اما اگر دقیقتر نگاه کنیم بیشتر نقش «ویترین» دارند تا «جریانساز». یعنی آثار تولید شده را نمایش میدهند، اما لزوما در تولید مداوم اثر برای نوجوانان تاثیر تعیینکننده ندارند.
در حوزه کودک و نوجوان هم همین اتفاق افتاده است؛ جشنواره برگزار میشود، چند اثر انتخاب و اجرا میشود، اما بعد از پایان جشنواره، جریان تولید عملا متوقف یا بسیار کمرنگ میشود.
در مورد نوجوانان این ضعف شدیدتر است، چون اساسا تعداد آثار تولیدشده برای این گروه سنی کم است. بنابراین جشنوارهها هم ناچار میشوند یا آثار کودک را در بخش نوجوان هم بگنجانند یا با کمبود جدی اثر مواجه شوند.
این یعنی ما به جای اینکه جشنواره را نقطه اوج یک جریان تولیدی بدانیم، آن را تبدیل به جایگزین تولید کردهایم. در حالی که جشنواره باید نتیجه یک چرخه فعال تولید در طول سال باشد، نه اینکه خودش بار نبود تولید را به دوش بکشد.
اگر بخواهم دقیقتر بگویم، جشنوارهها میتوانند جریانساز باشند، اما به شرطی که قبل از آن سیاستگذاری جدی در تولید متن، حمایت مالی، آموزش نویسندگان و کارگردانان و اجرای مستمر وجود داشته باشد. بدون این زیرساختها، جشنواره فقط یک رویداد مقطعی باقی میماند که بیشتر کارکرد رسانهای دارد تا فرهنگی.
ایرنا: خانوادهها چه نقشی در شکلگیری یا تضعیف تئاتر نوجوان دارند؟
شیردل: خانواده در حقیقت اولین و مهمترین حلقه ارتباطی نوجوان با جهان فرهنگ است. اگر خانوادهای به هنر بهعنوان یک امر ضروری نگاه کند، نه تفننی، آن نوجوان بهطور طبیعی به سمت تئاتر، کتاب و فعالیتهای فرهنگی کشیده میشود. اما اگر در ذهن خانواده، هنر یک فعالیت غیرجدی یا صرفا سرگرمی تلقی شود، نوجوان هم همین نگاه را درونی میکند.
نکته مهمتر این است که نوجوان امروز در یک فضای پیچیده رشد میکند؛ از یک طرف با حجم عظیم اطلاعات در فضای مجازی مواجه است و از طرف دیگر درگیر بحرانهای هویتی و تغییرات سریع اجتماعی است.
در چنین شرایطی خانواده اگر نقش راهنما و همراه فرهنگی نداشته باشد، عملا نوجوان را به حال خود رها کرده است. تئاتر در این میان میتواند یک پل ارتباطی بسیار مهم باشد؛ پلی میان خانواده، مدرسه و جامعه.
من بارها دیدهام نوجوانانی که در یک اجرای تئاتر شرکت کردهاند، حتی اگر حرفهای هم نبوده، نگاهشان به زندگی تغییر کرده است. اما برای رسیدن به این نقطه، خانواده باید اجازه تجربه بدهد، حمایت کند و حتی گاهی هزینه فرهنگی بپردازد.
متاسفانه در برخی خانوادهها اولویت با کلاسهای صرفا آموزشی یا کنکور است و هنر در حاشیه قرار میگیرد، در حالی که تئاتر میتواند همان مهارتهایی را تقویت کند که در آینده زندگی فرد بسیار تعیینکننده است.
ایرنا: فضای مجازی و فناوریهای نوین را بیشتر تهدید میدانید یا فرصت برای تئاتر نوجوان؟
شیردل: فضای مجازی یک پدیده دووجهی است؛ هم میتواند تهدید باشد و هم فرصت. اگر بخواهیم واقعبینانه نگاه کنیم، بخش بزرگی از زمان نوجوانان امروز در فضای مجازی سپری میشود و این موضوع باعث شده بخشی از ارتباط آنها با هنرهای زنده مثل تئاتر کاهش پیدا کند.
این یک تهدید جدی است، چون تئاتر بر «حضور زنده» و «تجربه مستقیم» استوار است، در حالی که فضای مجازی اغلب مصرف سریع و سطحی محتوا را ترویج میکند.
اما در عین حال، اگر ما نگاه هوشمندانه داشته باشیم، همین فضا میتواند به یک ابزار قدرتمند برای معرفی و توسعه تئاتر تبدیل شود. امروز دیگر نمیتوان با روشهای سنتی انتظار داشت نوجوان به سالن تئاتر بیاید؛ باید تئاتر را به زبان خودش معرفی کرد. یعنی از تیزرهای خلاقانه، محتوای کوتاه، روایتهای پشت صحنه، گفتوگو با بازیگران و حتی آموزشهای آنلاین استفاده کرد.
مشکل اصلی این است که ما هنوز در بسیاری از موارد با فضای مجازی برخورد منفعل داریم، نه فعال. یعنی یا آن را کاملا نادیده میگیریم یا صرفا به عنوان تهدید به آن نگاه میکنیم. در حالی که اگر تولید محتوای نمایشی در فضای دیجیتال جدی گرفته شود، میتواند مخاطب نوجوان را دوباره به تئاتر زنده هم برگرداند.
