به گزارش خبرنگار ایرنا، همزمان با پنجم ژوئن، روز جهانی مبارزه با ماهیگیری غیرمجاز، نگاهها بار دیگر به یکی از جدیترین چالشهای شیلاتی کشور معطوف شده؛ چالشی که در استان هرمزگان، بهعنوان قطب مهم صید در جنوب ایران، نهتنها ذخایر آبزیان را تهدید میکند، بلکه معیشت هزاران صیاد و پایداری اکوسیستم دریایی خلیج فارس و دریای عمان را نیز تحت فشار قرار داده است.
هرمزگان بهعنوان یکی از مهمترین قطبهای صید کشور، این روزها با چالشی جدی و چندلایه روبهروست؛ چالشی که از صید غیرمجاز و بیتوجهی به فصلهای ممنوعه آغاز میشود و تا تهدید ذخایر آبزیان، کاهش تنوع زیستی، آسیب به معیشت هزاران صیاد و برهم خوردن تعادل اکولوژیک خلیج فارس و دریای عمان امتداد دارد. کارشناسان معتقدند ادامه این روند، در صورت نبود نظارت مؤثر و اجرای دقیق مقررات، میتواند آینده شیلات در جنوب کشور را با خطر مواجه کند.
این استان سالهاست که در نقشی تعیینکننده در تأمین بخشی مهم از منابع شیلاتی کشور، اشتغال ساحلی و امنیت غذایی مناطق جنوبی شناخته میشود، موقعیت جغرافیایی ویژه، دسترسی به آبهای خلیج فارس و دریای عمان، و تنوع گونههای آبزی، این استان را به یکی از کانونهای اصلی فعالیتهای صیادی در ایران تبدیل کرده است، با این حال، همین ظرفیت بالا امروز در معرض تهدیدی قرار گرفته که صیادان، کارشناسان و ناظران شیلات آن را «صید غیرمجاز» مینامند؛ پدیدهای که بهویژه در فصل صید میگو، فشار مضاعفی بر ذخایر آبزی وارد میکند.
بر اساس مصوبات کمیته مدیریت صید استان هرمزگان و با توجه به شرایط اکولوژیک منطقه، فصل صید میگو در این استان بهصورت محدود و هدفمند تعیین میشود که هدف از این محدودیت، حفظ توان بازسازی طبیعی ذخایر و جلوگیری از صید در زمانهای حساس، بهویژه دوران تخمریزی و رشد اولیه آبزیان است.
در همین چارچوب، طرح «دریابست» نیز بهعنوان یکی از مهمترین سازوکارهای حفاظتی، برای ممنوعیت موقت صید در بازههای مشخص اجرا میشود، دریابست در هرمزگان معمولاً در دو نوبت بهاره و پاییزه مورد استفاده قرار میگیرد؛ در فصل بهار تا پایان اردیبهشت و در پاییز نیز پیش از آغاز فصل صید میگو است.
این طرح با هدف کاهش فشار صید بر گونههای حساس، فرصت احیای ذخایر را فراهم میکند و در سالهای اخیر بهعنوان ابزاری مؤثر برای مدیریت منابع آبزی در جنوب کشور شناخته شده است با وجود این، کارشناسان تأکید میکنند که اثربخشی آن زمانی بیشتر خواهد شد که با نظارت میدانی، همکاری نهادهای اجرایی و همراهی جوامع صیادی همراه باشد.
آمارهای موجود نشان میدهد که در فصل صید میگوی استان هرمزگان، حدود ۲ هزار و ۵۰۰ صیاد درگیر فعالیت هستند و صید از طریق شناورهای مجاز انجام میشود، اما افزایش تعداد شناورها، فشار اقتصادی بر صیادان و فعالیت برخی متخلفان باعث شده که کنترل دقیق این بخش دشوارتر شود.
به گفته کارشناسان، هرگونه نادیده گرفتن محدودیتهای زمانی و مکانی صید، نهتنها تخلفات فردی را افزایش میدهد، بلکه بهتدریج ساختار تولید پایدار در این بخش را نیز تضعیف میکند.
گره خوردن صید غیرمجاز به پیامدهای زیستمحیطی و اقتصادی
نگرانیها درباره صید غیرمجاز تنها به کاهش مقدار صید ختم نمیشود، بلکه به پیامدهای گستردهتر زیستمحیطی و اقتصادی نیز دربردارد، تجربههای میدانی و پژوهشهای پیشین نشان میدهد که در صورت تداوم صید بیرویه، برخی ذخایر آبزی ممکن است با کاهش شدید جمعیت مواجه شوند که این مسئله بهویژه در مورد گونههای حساس و اقتصادی، خطرناکتر است؛ چراکه علاوه بر آسیب به چرخه طبیعی، معیشت جوامع صیادی را نیز تهدید میکند.
در این میان، فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت یا IUCN، یکی از مهمترین ابزارها برای سنجش وضعیت حفاظتی گونهها به شمار میرود، بر اساس این فهرست، برخی گونههای موجود در سواحل هرمزگان در ردههای حساستری قرار دارند.
ماهی حلوا سفید از جمله گونههایی است که در وضعیت «نزدیک به تهدید» قرار گرفته و برخی گونههای دیگر نیز به دلیل فشار صید و تخریب زیستگاه، با کاهش جمعیت مواجه شدهاند.
کارشناسان هشدار میدهند که صید غیرمجاز، اگر بدون کنترل ادامه یابد، میتواند به انقراض محلی برخی گونهها و برهم خوردن تعادل زنجیره غذایی منجر شود.
رئیس بخش بیوتکنولوژی پژوهشکده اکولوژی خلیج فارس و دریای عمان، در تشریح این وضعیت گفت: صید غیرمجاز، بیتوجهی به فصلهای صید و فشار بر گونههای حساس، هم ذخایر آبزیان را تهدید میکند و هم معیشت هزاران صیاد و تعادل اکولوژیک خلیج فارس و دریای عمان را تحت تأثیر قرار میدهد.
به گفته سعید تمدنی، هرمزگان به دلیل ظرفیت بالای صیادی و موقعیت جغرافیایی ویژه، یکی از مهمترین نقاط کشور در زمینه مدیریت منابع دریایی است و هرگونه اختلال در آن، اثرات ملی بههمراه خواهد داشت.
این کارشناس با اشاره به اجرای طرح دریابست تأکید کرد: این طرح از مهمترین ابزارهای حفاظتی برای بازسازی ذخایر آبزی به شمار میرود، ممنوعیت موقت صید در زمانهای کلیدی، بهویژه در دوران اوج تخمریزی، باعث میشود فشار از روی گونهها برداشته شود و فرصت بازسازی طبیعی فراهم آید.
وی همچنین گشتهای مشترک شیلات، دریابانی، نیروی انتظامی و سایر نهادهای نظارتی را یکی از ارکان اصلی مقابله با صید غیرمجاز دانست.
به باور تمدنی، تنها نظارت سختگیرانه کافی نیست و باید از ابزارهای نوین نیز برای کنترل فعالیت شناورها استفاده شود، استفاده از سامانههای پایش، GPS و رصد دقیق مسیر حرکت شناورها میتواند به شناسایی تخلفات کمک کند. در کنار این اقدامات، برخورد قانونی با متخلفان و فروشندگان محصولات حاصل از صید غیرمجاز نیز بهعنوان یک عامل بازدارنده اهمیت زیادی دارد.
نقش محوری فرهنگ سازی در مهار صید غیرمجاز
با این حال، یکی از محورهای مهم در مهار این پدیده، فرهنگسازی در میان جوامع صیادی است، به گفته کارشناسان، بسیاری از صیادان اگر بهدرستی از پیامدهای صید غیرمجاز، زمانهای ممنوعه و اهمیت گونههای حساس آگاه شوند، همکاری بیشتری در اجرای مقررات خواهند داشت، آموزش و اطلاعرسانی، هرچند جایگزین نظارت نیست، اما میتواند نقش مهمی در کاهش تخلفات و افزایش مشارکت محلی ایفا کند.
ابعاد اقتصادی این موضوع نیز قابل چشمپوشی نیست، صید غیرمجاز در کوتاهمدت ممکن است برای برخی متخلفان سودآور به نظر برسد، اما در بلندمدت به کاهش ذخایر، افت درآمد صیادان مجاز و تضعیف امنیت شغلی منجر میشود.
در واقع، منابعی که امروز بدون رعایت اصول برداشت میشوند، سرمایهای هستند که باید برای نسلهای آینده نیز باقی بمانند، اگر این چرخه شکسته شود، خسارت آن تنها متوجه محیطزیست نخواهد بود، بلکه اقتصاد محلی و اشتغال ساحلی را نیز با بحران مواجه خواهد کرد.
کارشناسان شیلات و محیطزیست بر این باورند که حل این مسئله تنها از مسیر ترکیب چند ابزار ممکن است؛ ابزارهایی مانند اجرای دقیق طرح دریابست، تقویت گشتهای مشترک، بازنگری در قوانین، تشدید مجازات متخلفان، توسعه اشتغال جایگزین و آگاهیبخشی به صیادان و جوامع محلی، از نگاه آنان، هرکدام از این اقدامات بهتنهایی کافی نیست، اما کنار هم میتوانند به سمت صید پایدار و حفاظت از ذخایر آبزی حرکت کنند.
در نهایت، آنچه امروز در سواحل هرمزگان جریان دارد، تنها یک مسئله فنی یا صنفی نیست، بلکه موضوعی ملی است که به امنیت غذایی، حفاظت از محیطزیست، آینده اشتغال و عدالت بیننسلی گره خورده است.
استمرار صید غیرمجاز، اگر مهار نشود، میتواند سرمایههای طبیعی جنوب کشور را فرسوده کند؛ سرمایههایی که بازسازی آنها نه آسان است و نه سریع، از همین رو، کارشناسان تأکید دارند که اکنون زمان تصمیمگیری جدی، نظارت مؤثر و اقدام هماهنگ برای حفظ ذخایر دریایی هرمزگان فرا رسیده است.
در شرایطی که روز جهانی مبارزه با ماهیگیری غیرمجاز بار دیگر توجهها را به ضرورت حفاظت از منابع دریایی جلب کرده، هرمزگان بیش از هر زمان دیگری نیازمند اقدام هماهنگ، نظارت مؤثر و اجرای دقیق مقررات است.
استمرار طرحهای حفاظتی، بازنگری در قوانین، تشدید برخورد با متخلفان و توسعه اشتغال جایگزین، از جمله راهکارهایی است که میتواند مسیر صید پایدار را در این استان هموار کند.
