به گزارش مشرق، دیپلماسی در سیاستخارجی شبیه به حرکات سرباز در صفحه شطرنج است. حرکاتی که ساده و درعینحال بسیار مهماند. اولین نقش سرباز در بازی «کنترل فضا»ست. حرکتشان «مداوم و تدریجی» و با هدف «اشغال یا تهدید خانهها» انجام میشود و در نتیجه حرکت مهرههای حریف را «محدود» میکند. علیرغم وجود شاه و وزیر و اسب و فیل و رخ در بازی، این سربازها هستند که تعیین میکنند «صفحه باز باشد یا بسته» و رقابت، «تهاجمی» پیش برود یا «تدافعی».
«سربازها برخلاف مهرههای دیگر، تمام حرکاتشان رو به جلو است و حق بازگشت به عقب ندارند.»
برای پیروزی در شطرنج لازم نیست مهرهها به خانه دشمن برسند، اما زمانی که این اتفاق برای یک سرباز رخ میدهد، قابلیت تبدیلشدن برای او باز میشود و میتواند به وزیر یا هر مهره دیگری ارتقا پیدا کند.
در صحنه بینالملل، سرباز میتواند یک کشور کوچک باشد یا یک ابتکار عمل دیپلماتیک از سوی هر نوع بازیگر. نقش سرباز تا پیش از رسیدن به خانه آخر، محدود است؛ اما با عبور از «چالشهای سیاسی یا ژئوپلیتیکی حساس» تبدیل به بازیگری تعیینکننده میشود. اینجاست که یک توافق جزئی در قامت اهرم فشار بزرگ و «ابزار چانهزنی» مؤثر دیده میشود.
آخر بازی شطرنج شبیه به مراحل فرسایشی مذاکرات است؛ جایی که هر حرکت کوچک، ارزش استراتژیک بالایی دارد و یک اشتباه جزئی میتواند موازنه را بر هم بزند. در چنین فضایی، حتی یک «سرباز» با حرکات محدود میتواند مسیر کل بازی را تغییر دهد. در نهایت کسی که سربازهایش را درست مدیریت کند، میتواند ادعای تسلط بر کل بازی را داشته باشد. حرکتهای اخیر دستگاه دیپلماسی از همین دریچه قابل رؤیت و روایت است.
هم برای مذاکره آمادهایم هم برای جنگ
دیپلماسی امری است مستمر و فقدانش بیمعناست. تهران نیز بارها اعلام کرده که «هیچگاه دیپلماسی را کنار نگذاشته و نخواهد گذاشت». در طول جنگ دوازده روزه، ایران درحالیکه با قدرت به تجاوزات پاسخ میداد، از ابزار دیپلماسی برای مدیریت میدان استفاده کرد و در نهایت درخواست آتشبس توسط آمریکا از طریق کانالهای دیپلماتیک ارسال شد.
سفر سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه به ترکیه و رایزنیهای او با «هاکان فیدان» در روز جمعه (۱۰ بهمن ۱۴۰۴)، روایتی از این واقعیت است که دیپلماسی باید حتی در شرایط تهدید حداکثری نیز فعال باشد. همزمان با این سفر، اخباری در فضای رسانهای دست به دست شد که از پرواز یک هواپیمای دولتی از تهران به مقصد روسیه حکایت داشت. پروفایل این پرواز در سایت بینالمللی «Flightradar۲۴»، با عبور از بیش از ۸ هزار بیننده همزمان، رتبه اول پروازهای در حال پیگیری را به خود اختصاص داد. بلافاصله بعد از انتشار این خبر گمانهزنیها درباره سفر مسئولان عالیرتبه کشور برای تداوم روند دیپلماسی در مسکو آغاز شد.
این دست کنشگریها از سر استیصال یا ارسال پالس ضعف نیست، بلکه راهبرد مکمل میدان است که در راستای سه هدف صورت میگیرد: ۱. مدیریت افکار عمومی داخلی ۲. اتمام حجت با جامعه بینالملل و ۳. تقویت موضع قدرت در برابر دشمن.
آمادگی برای جنگ ؛ پیشنیاز مذاکرۀ مقتدرانه
یکی از مهمترین محورهای سخنان عراقچی در ترکیه، پیوند زدن آمادگی دفاعی با میز مذاکره بود. او با صراحت اعلام کرد که «ایران همانطور که برای مذاکره آمادگی دارد، برای جنگ هم کاملاً آماده است» این پیام، پاسخی مستقیم به ادراکات طرف مقابل است؛ چراکه اگر دشمن تصور کند ایران از جنگ میهراسد، در مذاکرات به دنبال تحمیل دیکتههای خود خواهد بود.
عراقچی تأکید کرد که ایران امروز حتی از دوران پیش از جنگ ۱۲ روزه نیز «آمادهتر» است و در صورت هرگونه تجاوز، «پاسخی مقتدرانه» خواهد داد. او با اشاره به احتمال ورود مستقیم آمریکا، هشدار داد که شرایط کنونی با گذشته متفاوت است و «هر جرقهای ممکن است از محدوده یک جنگ دوجانبه فراتر برود». فرامتن این گزاره «آمادگی کشور برای بدترین شرایط ممکن» است و این آمادگی، لنگرگاه اصلی دیپلماسی در روزهای طوفانی است.
مذاکره تا دقیقۀ ۹۰
در فضای کنونی حاکم بر جامعه، دیپلماسی در وقتهای اضافه یک ضرورت اجتماعی محسوب میشود. عراقچی با تأکید بر اینکه «ایران هیچگاه دیپلماسی را کنار نگذاشته و نخواهد گذاشت» به نوعی بر لزوم مذاکره تا آخرین لحظه تأکید کرد. این رویکرد دو هدف اصلی را دنبال میکند:
۱- در سطح بینالمللی، اتمام حجت با طرفهای مقابل و جامعه جهانی است. ایران با حضور فعال در عرصه دیپلماتیک نشان میدهد که به دنبال صلح و ثبات است و اگر جنگی رخ دهد، مسئولیت آن تماماً بر عهده طرفی است که زبان منطق را نپذیرفته و به تهدید روی آورده است. عراقچی صراحتاً هشدار داد که مذاکره در سایه تهدید معنا ندارد و طرف مقابل باید برای یک مذاکره عادلانه، تهدیدات را کنار بگذارد.
۲- در سطح داخلی نیز دیپلماسی فعال، پاسخی به نیاز جامعه برای آگاهی از تلاشهای ضدجنگ است. وقتی مردم ببینند که دستگاه دیپلماسی تا آخرین ثانیهها برای جلوگیری از برخورد نظامی تلاش کرده، در صورت وقوع هرگونه درگیری، انسجام ملی و درک مشترک از ضرورت دفاع تقویت میشود. این یعنی حتی اگر کسی در داخل امیدی به نتایج مذاکره نداشته باشد، نفس حرکت دیپلماتیک برای شفافسازی حقانیت مواضع کشور ضروری است.
هوشیاری در برابر عملیات فریب
بخش دیگری از روایت عراقچی در ترکیه، معطوف به شناسایی توطئهها و پرهیز از افتادن در دام «مذاکره به مثابه فریب» بود. او هشدار داد که رژیم صهیونیستی با دسیسههای شوم به دنبال کشاندن دیگران به جنگ و تضعیف و تجزیه کشورهای منطقه است. از نظر عراقچی، سیطرهطلبی این رژیم هیچ حد و مرزی ندارد و «تمام ملتهای منطقه» را هدف طمعورزی خود قرار داده است.
عراقچی اشاره کرد که ایران برای مذاکره مشکلی ندارد، اما اجازه نمیدهد این فرایند به ابزاری برای فریب یا تحمیل خواستههای غیرعادلانه تبدیل شود. او تأکید کرد که هرگونه مذاکره هستهای یا منطقهای باید از «موضع برابر، بر اساس احترام متقابل و منافع مشترک» باشد.
توانمندیهای نظامی ما به کسی مربوط نیست
درحالیکه درهای دیپلماسی باز است، عراقچی مرزهای پررنگی را نیز ترسیم کرد تا از هرگونه سوءبرداشت جلوگیری کند. او به صراحت اعلام کرد که توانمندی دفاعی و موشکهای ایران هرگز موضوع هیچ مذاکرهای نخواهند بود.
امنیت وطن و ملت، خط قرمز غیرقابل معاملهای است که به گفته وزیر خارجه، به هیچکس دیگری مربوط نیست و ایران توانمندیهای خود را به هر میزان که لازم باشد گسترش خواهد داد.
عراقچی طی سفر دیپلماتیک خود به ترکیه با اردوغان، رئیسجمهور این کشور نیز دیدار و گفتوگو کرد. اردوغان بهتازگی اغتشاشات اخیر در ایران را قاطعانه محکوم کرده بود و وزیر خارجه ضمن تقدیر از ابراز همبستگی و مواضع قاطع دولت و مردم ترکیه بهخصوص اظهارات اردوغان در حمایت از حاکمیت ملی ایران و رد مداخلات بیگانه، بر ضرورت تقویت همبستگی منطقهای برای مقابله با تهدیدات و مداخلات مخرب در امور کشورهای منطقه تأکید کرد.
رئیسجمهور ترکیه نیز در این دیدار با ابلاغ سلامهای گرم خود به رهبر انقلاب اسلامی و رئیسجمهور پزشکیان، ابراز اطمینان کرد که دولت و مردم ایران با وحدت و انسجام ملی، بر چالشهای موجود فائق خواهند آمد. اردوغان تنها راه حل موضوع هستهای ایران را «دیپلماسی» دانست و آمادگی ترکیه را برای هرگونه مساعی جمیله در این زمینه اعلام کرد.
