خبرگزاری مهر، گروه استانها، کوروش دیباج: شورای ثبت کشور اخیراً حریم شش اثر تاریخی شاخص استان اصفهان شامل خانه ملا باشی، انگورستان ملک، مسجد ملک، عمارت سرتیپی، باغ محمدعلیخان و قلعه طالخونچه را به تصویب رساند.
تصویب این حریمها اقدامی قانونی برای حفاظت از آثار ثبت ملی اصفهان در برابر تعرضات ساختوساز غیرمجاز و تغییرات کاربری غیرمجاز محسوب میشود و با ایجاد محدودیتهای ارتفاعی، تراکمی و کاربری، تلاش میکند هویت تاریخی و منظر بصری این بناها حفظ شود.
اهمیت این مصوبه از آن جهت است که بخشی از بافت تاریخی و فرهنگی شهر و اطراف این آثار طی دهههای گذشته با فشار ساختوساز و تغییر کاربری مواجه شده بود.
حریمهای مصوب علاوه بر حفاظت فیزیکی، شامل محدوده منظر تاریخی و فرهنگی اطراف بناها نیز میشوند تا توسعه شهری با حفظ ارزشهای تاریخی و معماری همسو باشد. این اقدام میتواند از تجاوزات آینده به عرصه آثار شاخص جلوگیری کرده و ابزار قانونی قدرتمندی برای مدیریت توسعه شهری ایجاد کند.
در گفتوگوی پیشرو، سید روحالله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان، به سوالات خبرنگار مهر درباره جزئیات حریمهای تصویب شده، ضمانت اجرایی مصوبات، تطبیق با طرحهای جامع شهری، محدودیتهای ساختوساز و پیامدهای بلندمدت این اقدام پاسخ داده است.
این گفتوگو نگاهی دقیق به چالشها و راهکارهای حفاظت از شش اثر شاخص اصفهان ارائه میکند و نشان میدهد چگونه میراث فرهنگی استان به صورت سیستماتیک در پی حفظ هویت تاریخی شهر است.
* حریمهای مصوب این شش اثر تاریخی شامل چه سطوحی است؟ آیا صرفاً حریم فیزیکی بنا تعیین شده یا حریم منظر تاریخی و فرهنگی اطراف آثار را نیز دربر میگیرد؟
حریم مصوب این آثار شامل چند سطح مختلف است. مهمترین بخش آن حریم بصری است که به حفاظت دیداری و منظر کلی اثر اختصاص دارد. در کنار آن، حریم درجه یک و درجه دو مشخص شده است. حریم درجه یک، اطراف فیزیکی اثر را شامل میشود و ارتفاع ساختوسازها در آن به هیچ وجه نمیتواند بیش از ارتفاع فعلی بنا باشد. حریم درجه دو منعطفتر است و با توجه به شرایط اطراف بنا، امکان رعایت محدودیتهای ارتفاعی و تراکم در حد مشخصی وجود دارد. هدف اصلی ما از این تقسیمبندی، حفاظت از جنبه بصری و تاریخی آثار و جلوگیری از هرگونه تجاوز به منظر آنهاست.
* مساحت و حدود دقیق حریم هر یک از این آثار چقدر است و آیا نقشههای مصوب به شهرداریها و سایر دستگاههای اجرایی ابلاغ شده است؟
هر یک از حریمها بر اساس نقشههای کارشناسی شده در استان تعیین شده است. این نقشهها توسط کارشناسان حوزه میراث فرهنگی تهیه و بررسی شده و سپس در کمیته کارشناسی وزارتخانه ارزیابی میشوند. گاهی ممکن است شورای ثبت کشور برخی تغییرات جزئی در مساحت یا حدود حریم اعمال کند، اما معمولاً آنچه در استان تصویب میشود مورد تأیید نهایی قرار میگیرد. پس از تصویب نهایی، مصوبه با امضای وزیر میراث فرهنگی و بالاترین مقام استان به استاندار ابلاغ میشود و از طریق استاندار به فرمانداران و شهرداران منتقل میگردد. در نتیجه، این حریمها در نقشههای طرحهای جامع و تفصیلی شهرها لحاظ شده و از آن پس تمام مجوزهای ساختوساز بر اساس همین حریمها صادر خواهد شد.
* با توجه به فشار ساختوساز در برخی نقاط اصفهان، چه محدودیتهایی از نظر ارتفاع، تراکم و نوع کاربری در این شش حریم اعمال خواهد شد؟
بسیاری از این مناطق پیشتر تحت حریم عمومی قرار داشتند و استعلامها از سوی شهرداریها بر اساس ضوابط میراث فرهنگی انجام میشد. اکنون با تصویب حریم اختصاصی، این محدودیتها به صورت قانونی الزامآور شده است. به عنوان نمونه، در باغ محمدعلیخان واقع در خیابان آتشگاه، حداکثر ارتفاع ساختوساز بر اساس ضوابط تعیین شده و هر گونه تجاوز غیرمجاز متوقف خواهد شد. ضوابط ارتفاعی و تراکم در سایر آثار نیز مطابق بررسیهای کارشناسی و وضعیت فعلی بافت اطراف اعمال شده است.
* پس از تصویب حریمها، ضمانت اجرایی مصوبات چیست و در صورت تخلف، چه برخورد قانونی با متخلفان پیشبینی شده است؟
ضمانت اجرایی حریمها مبتنی بر قوانین مصوب مجلس و دستورالعملهای وزارت میراث فرهنگی است. پس از ابلاغ مصوبه، تمام نهادهای دولتی و شهرداریها موظف به رعایت آن هستند و صدور هر گونه مجوز ساختوساز بدون توجه به حریم مصوب غیرقانونی است. در صورت تخلف، پروندهها از مسیر قانونی بررسی و برخورد قضایی و اداری انجام میشود. پیشتر نیز نمونههایی داشتیم که با وجود وجود حریم، برخی افراد یا دستگاهها بدون هماهنگی اقدام به ساختوساز کرده بودند که با پیگیریهای قضایی و اداری مواجه شدند.
* آیا حریمهای مصوب با طرحهای جامع و تفصیلی شهری اصفهان، خمینیشهر و مبارکه تطبیق داده شدهاند یا نیاز به اصلاح این طرحها وجود دارد؟
خوشبختانه این حریمها با طرحهای جامع و تفصیلی شهرها تطبیق داده شدهاند. در شهر اصفهان، بسیاری از حریمهای آثار شاخص مانند محور جلفا، بافت تاریخی مرکزی و میدان نقش جهان در طرحها لحاظ شده است. در برخی شهرهای کوچک ممکن است تطبیق کامل انجام نشده باشد، اما عمده آثار شاخص استان در این طرحها و پهنههای حفاظتی جهانی لحاظ شده و از اجرای آنها حمایت قانونی میشود.
* در مورد آثاری مانند خانه ملا باشی و انگورستان ملک،تصویب حریم میتواند مانع مجوزهای ساختوساز قبلی یا پروژههای در دست اجرا شود؟
مصوبه حریم از زمان ابلاغ به صورت قانونی لازمالاجراست. هر گونه مجوز ساختوساز قبلی که با ضوابط حریم مغایرت داشته باشد، فاقد اعتبار قانونی خواهد بود، مگر اینکه مربوط به دهههای گذشته باشد که پیش از تصویب حریم صادر شده باشد. این اقدام تضمین میکند که توسعه پیرامونی آثار تاریخی مطابق با ضوابط حفاظتی انجام شود و امکان تجاوز به بنای تاریخی از بین رود.
* درباره قلعه طالخونچه و باغ محمدعلیخان، پیش از این مواردی از تعرض، تصرف یا تغییر کاربری در محدوده آثار ثبت شده مشاهده شده و این مصوبه چه تأثیری بر آنها خواهد داشت؟
بله در برخی موارد پیش از تصویب، ساختوسازهای غیرمجاز یا تغییر کاربریهایی در اطراف این آثار اتفاق افتاده بود. با تصویب حریم، تمامی اقدامات آتی در محدوده این آثار منوط به رعایت ضوابط مصوب است و هر گونه اقدام بدون مجوز یا مغایر با حریم، قابل پیگرد قانونی خواهد بود. به عبارت دیگر، تصویب حریم، ابزار قانونی محکمی برای جلوگیری از تعرضات آینده فراهم میکند.
* با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از آثار ثبت ملی اصفهان هنوز فاقد حریم مصوب هستند، اولویتبندی میراث فرهنگی استان برای تصویب حریم آثار بعدی چگونه است و چه تعداد پرونده در نوبت بررسی قرار دارد؟
اولویت ما تعیین حریم برای آثار شاخص و در معرض خطر است. در حال حاضر، حریم ۴۲ اثر تاریخی در محله جلفای اصفهان آماده بررسی در شورای ثبت است و به زودی تصویب خواهد شد. این اقدام به حفظ محورهای تاریخی و تقویت گردشگری و میراث فرهنگی کمک میکند. پس از آن، پروندههای دیگر در نوبت بررسی قرار میگیرند تا تمامی آثار شاخص استان دارای حریم قانونی و مصوب شوند.
* با توجه به اهمیت این مصوبات، چه پیامدهای مثبت و بلندمدتی برای حفاظت از میراث اصفهان پیشبینی میکنید؟
تصویب حریمها امکان مدیریت صحیح ساختوساز در اطراف آثار تاریخی را فراهم میکند و از منظر تاریخی، بصری و فرهنگی بناها محافظت میکند. علاوه بر این، شفافیت قانونی ایجاد میکند و جلوی تفسیرهای سلیقهای در صدور مجوزها را میگیرد. در بلندمدت، این اقدام به حفظ هویت تاریخی شهر و ارتقای تجربه گردشگری و آموزشی برای شهروندان و گردشگران کمک میکند.
* برای آثار واقع در بافتهای متراکم و پر فشار شهری مانند خانه ملا باشی و انگورستان ملک، چه تمهیداتی برای مدیریت تعارضات ساختوساز اندیشیده شده است؟
در این مناطق، تصویب حریم اختصاصی همراه با ابلاغ به شهرداریها، فرمانداریها و دستگاههای اجرایی، ابزار نظارتی قانونی ایجاد میکند. هرگونه ساختوساز یا تغییر کاربری در محدوده حریم بدون هماهنگی با میراث فرهنگی ممنوع است و پیگیری قانونی خواهد شد. این اقدام به حفظ بافت تاریخی و جلوگیری از آسیبهای بصری و کالبدی کمک میکند.
* با توجه به تجربه قبلی در مورد پلها و سایر آثار ثبت ملی، آیا مکانیزمی برای پیگیری تخلفات و ضمانت اجرای حریمها ایجاد شده است؟
بله، با وجود حریمهای مصوب، پیشتر مشاهده شده که برخی افراد یا دستگاهها بدون هماهنگی اقدام به ساختوساز کردهاند. در این موارد، شکایتهای قانونی به مراجع قضایی و اداری ارسال میشود و در نهایت، توقف عملیات و برخورد قانونی با متخلفان انجام میگیرد. تجربه نشان داده است که بدون حریم اختصاصی، امکان نظارت و برخورد مؤثر محدود است، بنابراین تصویب حریمها اهمیت حیاتی دارد.
