همشهری آنلاین - گروه سیاسی: مذاکرات دور جدید ایران و آمریکا را اگر در ادامه ادوار قبلی مذاکرات دوره ترامپ ارزیابی کنیم پس از وقفه ۸ ماهه برگزار شد. با یک تفاوت مهم که آمریکا سابقه یک دور حمله نظامی به ایران را هم در جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل و در کنار اسرائیل به نام خود ثبت کرده است. در طول تاریخ ۲۲ ساله مذاکرات هستهای که از سال ۱۳۸۲ شروع شد، هیچگاه شرایط به سختی دور ششم به تاریخ ۱۷ بهمنماه امسال نبوده است. هم فضای مذاکرات در شدیدترین آماج تهدیدات نظامی از سوی ۲ طرف برگزار میشود که حضور ناوگان نظامی سنگین آمریکا در منطقه و فرمانده سنتکام در جلسه مذاکره غیرمستقیم نشانههای اصلی آن است و هم شروطی که آمریکا برای این گفتوگوها از قبل مطرح کرد. آمریکا بنا به صحبتهای رسمی و غیررسمی مقامات این کشور، ۴ شرط توقف غنیسازی، توقف ساخت موشکهای بالستیک، توقف حمایت از گروههای نیابتی و شبهنظامیها در منطقه و توقف سرکوب معترضان در ایران را بهعنوان شروط اصلی خود برای این دور از مذاکرات پیش کشیده بود.
دور ششم مذاکرات ایران و آمریکا قرار بود خردادماه برگزار شود ولی به علت اختلاف ایران و آمریکا بر سر زمان مذاکرات تبدیل به یک جنگ نظامی شد! ترامپ خردادماه گفته بود مذاکرات ایران و آمریکا قرار است پنجشنبه (۲۲ خردادماه) برگزار شود که شصتمین روز از مهلت زمانی ۶۰ روزهای بود که برای توافق با ایران تعیین کرده بود ولی ایران اعلام کرد دور بعدی مذاکرات با آمریکا برای روز یکشنبه (۲۵ خردادماه) در مسقط در حال برنامهریزی است. با پایان روز پنجشنبه، اسرائیل بامداد روز جمعه ۲۳ خردادماه به ایران حمله کرد و آمریکا نیز روز یکم تیرماه به این حملات پیوست و تاسیسات اتمی ایران از جمله فردو را هدف حملات هوایی قرار داد.
دور پنجم مذاکرات ایران و آمریکا دوم خردادماه در محل اقامت سفیر عمان در ایتالیا برگزار شده بود. در آن زمان نیز هیاتهای ایرانی و آمریکایی به ریاست عباس عراقچی و استیو ویتکاف در جریان مذاکرات به صورت جداگانه با بدر ابوسعیدی وزیر خارجه عمان دیدار و رایزنی کرده بودند.
رسانههای داخلی و خارجی گزارش دادند که مذاکرات غیرمستقیم ایران و ایالات متحده در مسقط، پایتخت عمان، در جریان است و وزارت خارجه ایران، با اشاره به عباس عراقچی و هیات همراه، روند گفتوگوها را در «بستر گفتوگوی غیرمستقیم» پیگیری میکند.
این مذاکرات بهطور علنی و غیرمستقیم برگزار شد. ۲ هیات در اتاقهای جداگانه، پیامها را از طریق عمان بهعنوان میانجی منتقل کردند. سخنگوی وزارت خارجه ایران اعلام کرده بود که مذاکرات همانند فازهای قبلی با «تمرکز بر موضوع هستهای» و بدون پرداختن به دیگر موضوعات مانند مسائل منطقهای ادامه خواهد یافت.
رسانههای بینالمللی و تحلیلگران تاکنون ۳ وجه اساسی را در پوشش اخبار مذاکرات برجسته کردهاند:
نخست، ضرورت عدم تشدید تنش و جلوگیری از جنگ؛ روزنامهنگاران و تحلیلگران تاکید میکنند که حتی مذاکرات غیرمستقیم، در شرایطی که تنشها منطقهای و تهدیدات نظامی افزایش یافته، یک ابزار مهم برای جلوگیری از تشدید بحران و گسترش درگیری به جنگی وسیعتر است، اگرچه احتمال حصول توافق نهایی هنوز نامشخص به نظر میرسد.
دوم، تمرکز مذاکرات بر مسئله هستهای و تحریمها است. رسانهها گزارش دادهاند که تهران اعلام کرده مذاکرات «فقط بر موضوع هستهای و رفع تحریمها» خواهد بود و موضوعات فرعی مطرح نخواهد شد؛ این نشان میدهد که تهران میخواهد چارچوب گفتوگو را محدود و هدفمند نگه دارد.
سوم، پیامهای سیاسی پشت مذاکرات است. تحلیلگران در رسانهها به پیشینه بلندمدت مذاکرات هستهای ایران و آمریکا اشاره میکنند که از دورههای پیشین ادامه دارد ولی با تحولاتی همراه بوده است. برای نمونه، پیش از این گزارشهایی منتشر شده بود که ایران پیامهایی در قالب میانجیها دریافت کرده تا امکان ازسرگیری گفتوگوها فراهم شود و در برخی دورهها حتی گفتوگوها متوقف شدهاند به دلیل تنشهای منطقهای یا فقدان «پایه معتبر اعتماد».
جمهوری اسلامی ایران تاکید کرده که میز مذاکره را ترک نخواهد کرد و حاضر است گفتوگو کند؛ اما از سوی دیگر، مسالهای که تهران بارها در گفتوگوهای گذشته نیز به آن اشاره کرده، عدم اعتماد به آمریکا در چارچوب مستقیم و تحت فشار است، و ایران خواهان گفتوگوی غیرمستقیم و با میانجیگری است.
نقش عمان در این میان در گزارشهای امروز و پیشین بهعنوان «پل ارتباطی مطمئن» توصیف میشود. وزیر خارجه عمان بارها اعلام کرده که مذاکرات غیرمستقیم «ادامه دارد» و گفتوگوها را بهگونهای هدایت میکند که هر ۲ طرف بتوانند پیامهای خود را بدون مواجهه مستقیم با هم رد و بدل کنند.
تحولات پر اهمیت دیگری که نشانهای از تناسب مذاکرات با فشارهای منطقهای و واکنش سایر کشورها است، حمایت عراق از این تلاشهاست؛ وزیر خارجه عراق گفته است گفتوگوها برای «پیشگیری از درگیری منطقهای» ضروری است و بغداد از مذاکرات ایران و آمریکا در عمان حمایت میکند.
در رسانههای خارجی نیز تحلیلگران تاکید کردهاند که مذاکرات غیرمستقیم در عمان در چارچوب روند گستردهتر مذاکرات میان تهران و واشنگتن است؛ مذاکرهای که در چند دوره گذشته نیز با رویکرد غیرمستقیم و میانجیگری عمان برگزار شدهاست، با هدف پیشبرد موضوع هستهای و رفع تحریمها، اما بدون واردشدن به مباحث منطقهای یا امنیتی دیگر.
نکته مهم در پوشش رسانهای این است که مذاکرات غیرمستقیم بهطور همزمان با افزایش تنشهای منطقهای و حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه صورت میگیرد. گزارشها نشان میدهند که در جریان این گفتوگوها هر ۲ طرف تلاش میکنند پیامدی فراتر از گفتگوهای هستهای را نیز منتقل کنند: آمریکا اصرار دارد امکان حمله نظامی در صورت شکست مذاکرات را حفظ کند و ایران نیز خواهان آن است که گفتگوها بدون فشار نظامی یا تهدیدهای خارجی صورت بگیرد. این زمینه باعث شده که حتی مذاکرات غیرمستقیم نیز «فرصت و آزمون» برای طرفین باشد.
همچنین رسانهها اشاره کردهاند که این دور از مذاکرات به علت حساسیتها و تردیدها درباره اعتماد متقابل بهطور رسمی «غیرمستقیم» باقی مانده تا فضای گفتوگو را از فشارهای مستقیم و تنشهای بینالمللی کمی دور نگه دارد؛ موضوعی که تهران در گذشته نیز به آن تاکید داشته و بارها خواسته نشستها «بدون تهدید و پیششرط» پیش رود.
در کنار این پوششها، تحلیلها هشدار میدهند که هرچند مذاکرات غیرمستقیم در عمان علامت مثبتی است، اما هنوز فاصله زیادی تا توافق جامع با واشنگتن وجود دارد و چالشهای واقعی مانند ضمانتهای اجرای توافق، نحوه رفع تحریمها، و تضمین عدم استفاده از فشار نظامی، همچنان در اولویت بحثها باقی ماندهاند.
تحولات مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در عمان در حال حاضر نمادی از امید برای کاهش تنشها و بازگشت به میز گفتوگو است، اما در عین حال نشان میدهد که اعتماد سیاسی عمیقا آسیبدیده و مذاکرات بیشتر به مسیر طولانی و چندمرحلهای نیاز دارد تا بتواند به نتایج قابلتوافق برسد.
