«اى مردم! همانا ماه خدا، همراه با برکت و رحمت و آمرزش، به شما روى آورده است.» این ندای بیدارباش از زبان محمد رسول الله(ص)، صرفاً خبری از آمدن ماهی در تقویم نیست؛ اعلامِ گشایش فصلی در جان آدمی است. رمضان، در این روایت هدایتگر، یک «اتفاق زمانی» نیست، یک «فرصت وجودی» است؛ فرصتی که اگر در جان و جهان ما نمود نیابد، از حقیقت زندگی نیز فاصله خواهیم گرفت.
در ادامه همین خطبه شریف، راه نیز روشن شده است: «به نیازمندان و بینوایانتان صدقه بدهید؛ به بزرگان خود احترام، و بر کوچکهایتان ترحّم، و به بستگانتان نیکی کنید.» اینها توصیههای پراکنده اخلاقی نیست؛ نقشه راه «مشق مواسات» است. مواسات یعنی شریک شدن در رنج دیگری، یعنی فهم این حقیقت که رنجِ همسایه، بیربط با آسایش من نیست. رمضان، مدرسهای است که در آن، انسان نه فقط از خوردن که از خودخواهی نیز امساک میکند.
در تربیت دینی به ما آموختهاند که در کمک به نیازمند، دستِ ما پایین باشد و دستِ او بالا؛ زیرا او «عیالالله» است و از سوی خدا میستاند. این نگاه، صدقه را از یک کنش اقتصادی به یک کنش کرامتی تبدیل میکند. ما هم باید کمک کنیم و هم این کمک باید سرشار از حرمت باشد؛ نه تحقیر در آن راه یابد و نه نمایش. کرامت، جوهره رمضان است؛ همانگونه که بخشش، روح آن است.
رمضان بهار عبادت است، اما اگر درست بنگریم، بهار عبودیت نیز هست. عبودیت یعنی تنظیم همه رفتارها بر مدار بندگی خداوندگار. از همین روست که پیامبر رحمت میفرمایند: «زبانتان را نگه دارید؛ چشمهایتان را از آنچه نگاه به آن حلال نیست بپوشانید؛ گوشهایتان را از آنچه شنیدنش حلال نیست فرو بندید.» این فرمان، امروز معنایی مضاعف یافته است. در جهانی که زبانها به تعداد رسانهها تکثیر شدهاند و هر گوشی همراه، تریبونی است فراگیر، یک کلمه میتواند آبرویی را بر باد دهد و با هر بازنشر، ضریب بگیرد. چشمها در ازدحام تصاویرِ بیمرز، و گوشها در بمباران کلماتِ بیحرمت، بیش از همیشه نیازمند تقوا هستند.
بینظمی زبان و نگاه و گوش، زندگی را از معنا تهی میکند و آن را به تنظیم منافع زودگذر فرو میکاهد. حال آنکه رمضان آمده است تا ما را از این فروکاستن برهاند؛ تا یادمان بیاورد انسان، فراتر از سود و زیانهای لحظهای، حامل امانتی الهی است: کرامت.
باید راهی باز کنیم از دیوارهای عادت و غفلت، به شکوه دیدار با «رمضان علیهالسلام». تکریم این ماه، تکریم زمان نیست؛ تکریم فرصتی است که از جانب خدا فراهم شده است. ماه خداست و بهار قامت کشیدن بندگان در شکوه بخشش، در هیئت ایثار، در کرامت میزبانی.
و چه معنایی رفیعتر از این کلام نبوی که: «اى مردم! هر که از شما در این ماه، روزهداری را افطار دهد، پاداش او نزد خدا همچون آزاد کردن یک برده و آمرزش گناهان گذشته اوست.» اینجا نیز درِ کرامت به روی همه گشوده است. حتی آنان که دستشان تنگ است، از میزبانی محروم نیستند؛ چنانکه فرمود: «خود را از آتش نگه دارید، هر چند با یک دانه خرما؛ خود را از آتش نگه دارید، هر چند با یک جرعه آب.»
یعنی فرصت برای همه هست. رمضان، میدان مسابقه ثروتمندان نیست؛ میدان حضور کریمان است. هر کس به قدر توان خویش میتواند ترجمان عملی رحمت باشد. یک خرما، اگر با نیت مواسات باشد، میتواند پلی باشد میان زمین و آسمان.
امروز، بیش از هر زمان، جهان تشنه چنین ترجمهای از دینداری است؛ دینداریای که به جای سختگیری بر دیگران، مهربانی را تکثیر کند؛ به جای افشاگری، آبرو نگه دارد؛ به جای انباشت، انفاق کند. اگر رمضان در جان ما بنشیند، جامعه نیز رنگ دیگری خواهد گرفت.
پس بیاییم این ماه را نه صرفاً با گرسنگی، که با گشایش دل استقبال کنیم. زبان را به حرمت، چشم را به عفت، گوش را به تقوا، و دست را به کرامت عادت دهیم. آنگاه شاید به حقیقت زندگی نزدیکتر شویم؛ همان حقیقتی که رسول اعظم الهی نویدش را دادند: ماهی که با برکت و رحمت و آمرزش، به سوی ما آمده است.
