در عصر گذار از سوختهای فسیلی به انرژیهای پاک، گسترش فناوریهای هوش مصنوعی و تحول در زیرساختهای دیجیتال، مس جایگاهی راهبردی در اقتصاد آینده یافته است و کشورهایی که از ذخایر قابلتوجه این فلز برخوردارند، میتوانند نقش پررنگتری در زنجیره ارزش جهانی ایفا کنند. ایران نیز با برخورداری از ذخایر قابلتوجه مس، ظرفیت آن را دارد که از یک تولیدکننده مواد اولیه به بازیگری موثرتر در بازار جهانی فلزات تبدیل شود. در این چارچوب، مفهوم «دیپلماسی مس» بهعنوان یکی از ابزارهای توسعه اقتصادی و افزایش تابآوری کشور مطرح است؛ رویکردی که میتواند در کنار سیاستهای سنتی مبتنی بر منابع طبیعی، به شکلگیری اقتصادی متکی بر ارزش افزوده، فناوری و توسعه صنعتی کمک کند.
در سالهای اخیر، صنعت مس ایران تلاش کرده است علاوه بر نقش تولیدی، جایگاه پررنگتری در سیاستهای صنعتی و اقتصادی کشور ایفا کند. این تحول صرفا جنبه اقتصادی یا فنی ندارد، بلکه نشاندهنده توجه بیشتر به نقش صنایع معدنی در توسعه اقتصادی و تعاملات بینالمللی است. صنعت مس امروز میتواند فراتر از تولید مواد اولیه، در توسعه همکاریهای اقتصادی، صادرات صنعتی و گسترش تعاملات منطقهای نیز نقشآفرینی کند. از این منظر، دیپلماسی اقتصادی تنها در مذاکرات سیاسی شکل نمیگیرد، بلکه توسعه پروژههای مشترک صنعتی، صادرات فناوری و مشارکت در زنجیرههای منطقهای تولید نیز بخشی از آن به شمار میرود.
بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد کشورهایی که توانستهاند منابع معدنی خود را از یک کالای خام صادراتی به ابزاری برای توسعه صنایع پاییندستی و افزایش سهم خود از زنجیره ارزش جهانی تبدیل کنند، از ظرفیت بیشتری برای افزایش تابآوری اقتصادی برخوردار شدهاند. ایران نیز میتواند با توسعه فناوریهای بومی، بومیسازی برخی فرآیندهای کلیدی و گسترش همکاریهای صنعتی، جایگاه خود را در اقتصاد جهانی منابع تقویت کند.
به بیان دیگر، صنعت مس میتواند در کنار نقش تولیدی خود، به یکی از ابزارهای دیپلماسی اقتصادی ایران تبدیل شود و میان ظرفیتهای معدنی کشور و اهداف توسعه اقتصادی پیوندی موثر برقرار کند. برخلاف برخی کالاهای راهبردی که همواره تحتتاثیر ملاحظات سیاسی قرار دارند، مس از ظرفیت بیشتری برای توسعه همکاریهای اقتصادی برخوردار است و بهدلیل نقش آن در صنایع نوین، انرژیهای تجدیدپذیر و زیرساختهای دیجیتال، جایگاه ویژهای در اقتصاد جهانی پیدا کرده است.
بر اساس برآوردهای بینالمللی، تقاضای جهانی برای مس تا سال۲۰۳۵ افزایش خواهد یافت؛ روندی که اهمیت این فلز را در زنجیره تامین جهانی بیش از گذشته نمایان میکند. در چنین شرایطی، کشورهایی که بتوانند حضور خود را در زنجیره ارزش جهانی مس تثبیت کنند، از فرصت بیشتری برای توسعه صنعتی و افزایش سهم خود از بازارهای جهانی برخوردار خواهند شد.
ایران نیز با توجه به تحولات اقتصاد جهانی میتواند مس را از یک منبع درآمد به ابزاری برای تقویت قدرت اقتصادی تبدیل کند. توسعه صادرات محصولات فرآوریشده با ارزش افزوده بیشتر، حضور فعالتر در زنجیره جهانی تامین، سرمایهگذاری در صنایع مرتبط با انرژیهای تجدیدپذیر و فناوریهای نوین و گسترش همکاری با کشورهایی مانند چین، هند، قزاقستان و ترکیه، از جمله مسیرهایی است که میتواند به تحقق این هدف کمک کند. تجربه کشورهایی مانند چین و قزاقستان نیز بیانگر آن است که توسعه صنایع معدنی و حضور هدفمند در بازارهای جهانی میتواند امنیت زنجیره تامین و ظرفیت تعاملات اقتصادی را افزایش دهد. ایران نیز با تکیه بر ظرفیتهای معدنی، توسعه فناوری و سیاستگذاری مناسب، این امکان را دارد که جایگاه خود را در بازار فلزات راهبردی ارتقا دهد.
تحریمهای سالهای اخیر فشارهای قابلتوجهی بر اقتصاد ایران وارد کردهاند؛ اما در برخی بخشها، ضرورت استفاده از توان داخلی و توسعه فناوریهای بومی را نیز پررنگتر ساختهاند. صنعت مس نیز در این سالها تلاش کرده است با اتکا به دانش فنی داخلی، ساخت تجهیزات مورد نیاز و تنوعبخشی به بازارهای صادراتی، بخشی از آثار این محدودیتها را مدیریت کند و وابستگی خود را به برخی زنجیرههای تامین خارجی کاهش دهد. از این منظر، مس تنها یک فلز صنعتی نیست، بلکه میتواند یکی از زیرساختهای مهم توسعه صنعتی و اقتصادی کشور باشد. توسعه فناوریهای بومی، افزایش بهرهوری و تکمیل زنجیره ارزش نیز میتواند نقش مهمی در افزایش تابآوری این صنعت ایفا کند.
مسیر آینده صنعت مس ایران بر سه محور اصلی استوار است. نخست، توسعه زنجیره ارزش داخلی از طریق سرمایهگذاری در فناوریهای پیشرفته فرآوری و صنایع پاییندستی که میتواند زمینه کاهش خامفروشی و افزایش ارزش افزوده را فراهم کند. دوم، تنوعبخشی به بازارهای صادراتی و تقویت همکاریهای منطقهای با کشورهایی مانند چین، هند، عمان، ترکیه و اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا که میتواند مسیرهای صادراتی متنوعتری در اختیار ایران قرار دهد. سوم، تقویت دیپلماسی صنعتی در کنار سیاست خارجی؛ بهگونهایکه بنگاهها و مدیران صنعتی نیز در توسعه روابط اقتصادی و جذب سرمایه و فناوری نقش فعالتری ایفا کنند. چنین رویکردی، علاوه بر تقویت جایگاه صنعت مس، میتواند به توسعه صادرات غیرنفتی، افزایش ارزش افزوده و ارتقای جایگاه ایران در اقتصاد منطقهای و جهانی کمک کند. در شرایطی که اقتصاد جهان به سمت صنایع دانشبنیان، انرژیهای پاک و فناوریهای نوین حرکت میکند، «دیپلماسی مس» میتواند به یکی از ابزارهای توسعه اقتصادی و ارتقای جایگاه ژئواکونومیک ایران تبدیل شود.
* کارشناس حوزه سیاستگذاری صنعتی
