هنر مستندسازی، برخلاف آنچه در سینمای داستانی مرسوم است، بر پایه اعتماد به نگاهِ فردی و حضور بیواسطه در میدان شکل میگیرد. در روزهایی که کشور شاهد حوادثی است که نیازمند روایتی دقیق، عمیق و ماندگار است، این پرسش مطرح میشود که چرا تجربههای زیسته مستندسازانی که در دل خطر بودهاند، در پروژههای ملی به حاشیه میرود؟ مسعود دهنوی مستندساز در گفتوگو با میزان از ضرورت عبور از مدیریتِ ناممحور در مستند گفت. او معتقد است که برای ثبت تاریخ، باید به خودِ مستندسازان و نگاه مستقلشان فرصت داد.
مستندسازی؛ نیازمند مواجهه تخصصی و عمیق با واقعیت
مسعود دهنوی، کارگردان و مستندساز در پاسخ به پرسشی درباره لزوم توجه بیشتر به مستندسازانی که در روزهای جنگ و در دل خطر به ثبت واقعیتها پرداختهاند، گفت: نکته من این نیست که بگوییم این دوستان را هم در نظر بگیرید یا با نگاهی مظلومانه مطرح کنیم که چرا دیده نمیشوند، چون واقعیت این است که مستندسازان ما در موقعیتهای مختلف، تواناییهای خود را اثبات کردهاند و حتی مدیران نیز بهخوبی از ظرفیتها و توانمندیهای آنان آگاهند.
وی افزود: مستندسازان معمولاً همیشه بیادعا و مظلوم بودهاند و کار خودشان را انجام میدهند. تا جایی که من اطلاع دارم، حتی این مسائل که چه کسی بسازد و چه کسی نسازد، تأثیر چندانی بر آنها ندارد و مشغول کار خودشان هستند و قطعاً آثار بسیار خوبی از دل همین تلاشها بیرون خواهد آمد.
این مستندساز ادامه داد: مسئله اصلی من این است که نگاه به مستند و مستندساز باید عمیقتر و تخصصیتر شود. فضای مستند مثل فضای سینمای داستانی نیست که بتوان آن را با اسمها و شهرتها برجسته کرد. مستندسازی، اقتضائات و مختصات خودش را دارد و نیازمند نوعی مواجهه تخصصی با واقعیت است.
چرا در پروژههای ملی باز هم سراغ چهرههای همیشگی میروند؟
وی تصریح کرد: همانطور که ما هر سال در جشنوارههایی مانند «سینماحقیقت» میبینیم، مستندسازان جوان و تازهنفسی حضور دارند که آثارشان از سوی داوران و متخصصان بهعنوان بهترین مستندها انتخاب میشود، با این حال، این پرسش جدی وجود دارد که چرا وقتی قرار است یک کار ویژه، فاخر و ملی ساخته شود، باز هم سراغ همان چهرههای همیشگی میروند و این جوانترها و نیروهایی که خودشان در دل بحران حضور داشتهاند، کمتر دیده میشوند.
تجربه زیسته در میدان جنگ؛ مزیتی تعیینکننده برای روایتگری
دهنوی خاطرنشان کرد: افرادی که ۳۰ یا ۴۰ روز جنگ را در کف میدان تجربه کردهاند و بهواسطه همین حضور مستمر، ارتباط عمیقتری با مردم پیدا میکنند، بهتر میتوانند آنها را درک کنند و راحتتر با آنها ارتباط بگیرند. این مسئله در ثبت چنین وقایع مهمی، یک مزیت تعیینکننده است.
وی ادامه داد: بهنظر من مسئله اصلی این است که مستند همچنان در سایه فیلم داستانی حرکت میکند. اگر امکان آن وجود داشت که با همین سرعت درباره این وقایع یک فیلم داستانی ساخته شود، شاید اساساً بسیاری به سراغ مستند نمیرفتند، در حالی که این موقعیت، بیش از هر چیز یک موقعیت مستند است؛ موقعیتی که در آن باید حقایق و واقعیتها ثبت شود.
این مستندساز بیان کرد: بحث من این نیست که فیلمساز داستانی میتواند یا نمیتواند، بلکه مسئله این است که اساساً مواجهه با مردم، تجربهای میخواهد که در دل سالها کار مستند به دست میآید. این فضا، فضایی است که نیازمند ارتباط زنده و مستقیم با مردم است.
وی گفت: من در ایام جنگ دیدم که همین مستندسازان هرجا نقطهای مورد اصابت قرار میگرفت، خودشان را به آنجا میرساندند، مردم را میدیدند، داغ و اندوهشان را لمس میکردند، حس و حالشان را درک میکردند و شرایطشان را از نزدیک میفهمیدند. شبها هم در تجمعات حاضر میشدند و شور و حال مردم را در آن فضا میدیدند. این افراد، بهنظر من، مردم را عمیقتر میشناسند و روز تشییع رهبر شهید که روز بسیار بزرگ و مهمی در تاریخ ماست، طبیعتا افرادی که این تجربه زیسته و این شناخت نزدیک از مردم را دارند، بهتر میتوانند ارتباطهای موثرتری با مردم برقرار کنند و روایت دقیقتر و ماندگارتری از چنین روزی ثبت کنند.
نقدِ تصویربرداری سفارشی؛ مستندسازان به نگاه مستقل نیاز دارند
دهنوی در ادامه با اشاره به ماهیت کار مستندسازی گفت: مستندساز خیلی در چارچوب قرار نمیگیرد؛ او خودش به دل اتفاق میرود، نگاهش را ثبت میکند و بعداً از دل همین نگاه، فیلمهای جدی، ویژه و اثرگذار بیرون میآید. چون این نگاه، شخصی و برخاسته از مواجهه مستقیم فیلمساز با واقعیت است، طبیعتاً میزان اثرگذاری آن هم بیشتر خواهد بود.
وی افزود: شنیدهام که در برخی موارد، بعضی از دوستان مستندسازِ فعال در میدان و بحران را دعوت کردهاند و به آنها گفتهاند که در مراسم تشییع، صرفاً برخی تصاویر مشخص را بگیرند؛ یعنی فردی در رأس بوده که بهواسطه شهرت یا سابقهاش شناختهشدهتر بوده و از مستندسازان خواسته شده برای او تصویربرداری کنند. ممکن است نیت این کار خیر بوده و قصدشان هم رقم زدن یک اتفاق خوب بوده باشد، اما بهنظر من شکل مطلوبتر این است که خودِ مستندسازان متخصص، مستقل و با اعتماد کامل در میدان حضور داشته باشند.
این مستندساز تصریح کرد: مستندسازان جوان توانمندیهای مستقلی دارند و کارهایی را میتوانند انجام دهند که فقط از عهده نگاه حرفهای و میدانی خودشان برمیآید. ما باید به آنها اعتماد کنیم تا هر کدام با زاویه دید، زبان و جهانبینی خودشان فیلمشان را بسازند. ارزش مستند دقیقاً به همین تنوع نگاهها و به همین مواجهه مستقل با واقعیت است.
پژوهشی که در دل میدان شکل میگیرد
وی در پاسخ به این پرسش که خودش اگر در چنین موقعیتی دست به دوربین شود، ترجیح میدهد از چه زاویهای به مراسم نگاه کند، گفت: هنوز به نتیجه نرسیدهام که دقیقاً چه چیزی را باید ثبت کرد، چون فکر میکنم باید به دلِ خود واقعیت و مراسم رفت تا لحظهها را شکار کرد. مستندسازها اساساً همینگونه کار میکنند؛ بخش مهمی از پژوهش در خود میدان اتفاق میافتد و همه چیز از قبل قابل پیشبینی نیست.
دهنوی ادامه داد: بهویژه در چنین رخدادهایی، فقط تا حدی میشود پیشبینی، پژوهش و برنامهریزی کرد، اما بخش بزرگی از کار وابسته به آمادگی و انعطاف در وسط میدان است و ممکن است در لحظه، اتفاقی پیش بیاید که شما را به سمت کاری کاملاً متفاوت با آنچه از قبل تصورش کردهاید برده و این دقیقاً بخشی از ماهیت مستندسازی است.
وی افزود: این ویژگی از خودِ مستندساز برمیآید و به همین دلیل هم فکر میکنم دوستانی که در این مدت در بحرانها و روزهای جنگ دست به دوربین بودهاند، امروز آمادگی بیشتری دارند که از دل همین لحظههای غیرمنتظره، تصاویر و روایتهای جالب و ماندگاری ثبت کنند. بهنظر من، این یک مهارت است که در همین دوران برای آنها تقویت شده و رشد کرده است.
مدیریت فرهنگی باید ارزش تلاش میدانی را ببیند
این مستندساز در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به ضرورت قدردانی از مستندسازانی که در روزهای پرخطر جنگ در میدان حضور داشتند، گفت: این دوستان خطرها را به جان خریدند، به دل حادثه رفتند و کار ارزشمندی انجام دادند. ما باید در جایی و به شکلی به آنها نشان دهیم که این تلاشها دیده شده و ارزشمند بوده است و نباید این احساس به وجود بیاید که هر وقت یک پروژه بزرگ و ملی پیش میآید، مستندسازانی که در میدان بودهاند، فراموش میشوند. این مسئله، حتی اگر برای خودِ آنها اولویت اول هم نباشد، از منظر نوع نگاه مدیریتی و فرهنگی اهمیت زیادی دارد.
دهنوی خاطرنشان کرد: البته من احساس میکنم اهالی مستند خیلی پوستکلفتتر از این حرفها هستند که بخواهند با چنین مسائل حاشیهای از میدان کنار بروند. ممکن است ناراحت یا گلهمند شوند، اما در نهایت باز هم کار خودشان را انجام میدهند، چون انگیزه آنها از جنس دیگری است و بیش از هر چیز به خودِ حقیقت، ثبت واقعیت و انجام مسئولیت حرفهایشان فکر میکنند.
انتهای پیام/
