اسماعیل مجللی، روز پنجشنبه در گفتوگو با ایرنا اظهار داشت: تعزیه هنری صددرصد ایرانی است که تمامی المانها و ابزارهای سختافزاری و نرمافزاری آن در درون فرهنگ بومی جای گرفته است.
وی با تبیین ماهیت این هنر افزود: تعزیه ترکیبی از هنر ادبیات، موسیقی و نمایش است که با استفاده از شعر فارسی و موسیقی ایرانی در مکانی موسوم به «تکیه» به صورت نمایشی اجرا میشود.
مجللی با اشاره به سیر تاریخی این هنر تصریح کرد: اگرچه نخستین سوگواریها و عزاداریهای نمایشی مربوط به دوران صفوی است اما ساختار کنونی و شکلگیری تعزیه به عنوان یک هنر منسجم، ریشه در دوران قاجار و قرن نوزدهم دارد.
نقش محوری دربار قاجار در شکوفایی موسیقی و ادبیات
پژوهشگر حوزه تعزیه با اشاره به سیاستهای دوران قاجار اظهار داشت: در زمان فتحعلی شاه قاجار، با تشکیل محافل ادبی و شناسایی شاعران تراز اول کشور، موضوعاتی از جمله واقعه عاشورا مورد توجه قرار گرفت و با شکوفایی این هنر، هنر موسیقی نیز از حصار تحریم و بیتوجهی خارج شد.
وی در ادامه با اشاره به دوران ناصرالدین شاه قاجار گفت: در این دوره، هفت دستگاه موسیقی توسط میرزا عبداله فراهانی تدوین و موسیقی ایران از وضعیت انزوا خارج شد. همچنین، ظهور نویسندگان نمایشنامهای همچون میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا تقی تبریزی، نشان دهنده شکلگیری تئاتر بر اساس یک نقشه راه مشخص در آن دوران است.
اصفهان؛ صفحه زرین دفتر تعزیه ایران
مجللی با تأکید بر جایگاه ویژه اصفهان در این عرصه خاطرنشان کرد: دارالسلطنه اصفهان از قرن نوزدهم به بعد، در بحث هنر تعزیه صاحبنام بوده و این شهر صفحات رنگینی را در دفتر تعزیه ایران به خود اختصاص داده است.
وی با نام بردن از چهرههای برجسته اصفهانی در این حوزه، افزود: بسیاری از شاعرانی که در دوران قاجار به سرایش اشعار مذهبی و متناسب با تعزیه پرداختند، اهل اصفهان بودند؛ از جمله صباحی بیدگلی و همچنین شهاب اصفهانی که با دستور قائممقام فراهانی به سرایش اشعار تعزیتی پرداخت.
این پژوهشگر حوزه تعزیه همچنین به نقش موسیقیدانان اصفهانی اشاره کرد و گفت: نایب اسداله اصفهانی، از نوازندگان برجسته نی، نمونهای از اساتید این شهر است که حتی ناصرالدین شاه را در سفری به اصفهان همراهی میکرد.
مجللی با اشاره به آثار نگاشته شده در تکیه دولت، از نقش اساتید و نویسندگان اصفهانی نظیر میرزا باقر معینالبکا، میرزا غلامحسین کاشی، ملاحسین کاشی، سید زینالعابدین قراب کاشانی و دیگر بزرگان این حوزه یاد کرد و تأکید نمود که پیشینه و سبقه تعزیه با حضور این اساتید، پیوندی ناگسستنی با خاک اصفهان دارد.
این پژوهشگر حوزه تعزیه با اشاره به نقش ظلالسلطان در گسترش این هنر در اصفهان گفت: اسناد تاریخی نشان میدهد که با دستور وی، شاعران و افراد خوش صدا از تمامی مناطق استان به اصفهان دعوت شدند که این اقدام، بسترساز تبدیل شدن اصفهان به قطب تعزیه کشور شد.
مجللی با بیان اینکه امروز تعزیه به عنوان یکی از مهمترین آیینهای عزاداری مردمی در تمامی نقاط استان اصفهان جاری است، افزود: وسعت جغرافیایی و تنوع قومیتی استان اصفهان موجب شده است تا این هنر، گستردگی و تنوع بینظیری در زمینه «نسخه نویسی» پیدا کند.
اصفهان؛ مهد نسخه نویسی و تعزیه معاصر
این پژوهشگر با یادآوری نام شاعران به نام اصفهان در این حوزه تصریح کرد: نسخههای ارزشمند بسیاری از شاعران اصفهانی به جای مانده که برخی از آنها به دلیل ویژگیهای خاص، با سایر نسخههای موجود در کشور متفاوت است.
وی از «رجاء زفرهای» به عنوان مطرحترین شاعر استان در سده اخیر نام برد و افزود: در دهه ۴۰ شمسی، مکتبداران و میرزاهایی همچون «میرزا ابراهیم» با آموزش نوجوانان، نقشی کلیدی در حفظ اصالت این هنر ایفا کردند؛ تا جایی که برخی شاگردان مکتب ایشان، وی را از پایهگذاران تعزیه معاصر در ایران میدانند.
مجللی همچنین با تأکید بر نقش تعزیه خوانان اصفهانی در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی و همگامی با فتوای امام خمینی (ره) گفت: در کنار جنبههای نمایشی، اصفهان همواره مرکز تولید تجهیزات تخصصی تعزیه از قبیل زره و کلاهخود بوده که این موضوع نشان دهنده پیوند عمیق صنعت و هنر در این خطه است.
ظرفیت گردشگری مذهبی در خوانسار
این مدرس حوزه تعزیه، شهرستان خوانسار را یکی از جایگاه های اصلی تعزیه استان اصفهان برشمرد و خاطرنشان کرد: منطقه خوانسار با برخورداری از زیرساختهای غنی سختافزاری و نرمافزاری، به یکی از کانونهای مهم گردشگری مذهبی کشور در ایام محرم تبدیل شده است.
به گفته وی، تکیه خوانسار از جمله تکیههای مهم کشور به شمار میرود که بسیاری از تکیههای ساخته شده در سایر استانها، از الگوهای ساختاری و اجرایی آن الهام گرفتهاند.
مجللی با اشاره به مهارت ویژه تعزیه خوانان اصفهانی در سوارکاری و اجرای حرکات نمایشی، نسبت به جایگزینی افراطی نمایشهای سوارکاری با اصل محتوای تعزیه هشدار داد و تأکید کرد که باید مراقبت کرد تا فلسفه و هنر اصیل تعزیه تحتالشعاع حرکات نمایشی قرار نگیرد.
به گزارش ایرنا، تعزیه یا شبیه خوانی نوعی نمایش مذهبی و سنتی ایرانی شیعی است که عمدتاً درباره شهادت امام حسین علیهالسلام و مصائب اهل بیت علیهمالسلام اجرا میشود.
تعزیه به عنوان یکی از آثار ناملموس ایرانی در سال ۱۳۸۹ در سازمان یونسکو به ثبت جهانی رسیده است. در خصوص خواستگاه و زمان پیدایش تعزیه خوانی اختلاف نظر وجود دارد. اما می توان ریشه آن را در هویت، باورها و عقاید و به طور کلی فرهنگ عامه مردم دانست.
