عبدالکریم مشایخی، استاد دانشگاه، مورخ، نویسنده، پژوهشگر مطالعات بوشهرشناسی و خلیج فارسپژوهی و رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه بوشهر، در دومین نشست از سلسلهنشستهای «ای ایران بخوان» که در موکب جهاددانشگاهی استان بوشهر برگزار شد، با تأکید بر پیشینه چند هزار ساله تمدن ایران، گفت: راز ماندگاری ایران در طول تاریخ، استحکام هویت ملی، پویایی فرهنگ و زبان فارسی و توانایی ایرانیان در حفظ هویت خود در برابر تهاجمات بیگانگان بوده است.
پیشینه چند هزار ساله تمدن ایران
وی با اشاره به پیشینه تمدنی ایران اظهار کرد: سرزمینی که امروز ایران نامیده میشود، بر پایه یافتههای تاریخی و باستانشناسی، دستکم هفت هزار سال سابقه تمدنی دارد و برخی پژوهشها این پیشینه را حتی تا ۱۲ هزار سال نیز برآورد کردهاند. اکتشافات باستانشناسی جیرفت نیز نشان داده است که تمدن ایران در برخی حوزهها حتی از تمدن بینالنهرین نیز کهنتر و پیشرفتهتر بوده است.
رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه بوشهر با بیان اینکه تا سال ۱۹۳۵ میلادی در منابع بینالمللی از ایران با نام «پرشیا» یاد میشد، افزود: این نام برگرفته از پارس و حکومت هخامنشیان است؛ سلسلهای که بنیانگذار آن کوروش بزرگ بود و به همین دلیل نام پارس بر سراسر ایران اطلاق میشد.
مشایخی با اشاره به گستره تاریخی ایران گفت: ایران تنها یک کشور با مرزهای سیاسی امروز نیست، بلکه بخشی از فلات بزرگ ایران است که به گفته زندهیاد سعید نفیسی، روزگاری وسعتی نزدیک به سه میلیون کیلومتر مربع داشته و امروز حدود یک میلیون و ۶۴۸ هزار کیلومتر مربع از آن باقی مانده است.
وی درباره ریشه نام ایران نیز گفت: واژه «ایران» از «آریان» یا «آریا» گرفته شده و به معنای آزادگان، نجیبزادگان و مردمان شریف است. اقوام آریایی پس از مهاجرت به فلات ایران، زمینه شکلگیری حکومتهایی چون مادها، هخامنشیان و اشکانیان را فراهم کردند و بعدها ساسانیان نیز خود را ادامه همان سنت تاریخی میدانستند.
خلیج فارس؛ نامی ریشهدار در تاریخ
پژوهشگر مطالعات بوشهرشناسی و خلیج فارسپژوهی با اشاره به جایگاه تاریخی خلیج فارس گفت: نام این آبراه از دیرباز در اسناد و نقشههای معتبر تاریخی «خلیج فارس» بوده است و حتی در نقشههای یونانی نیز از آن با عنوان «سینوس پرسیکوس» یا دریای پارس یاد شده است. از اینرو، هرگونه تلاش برای تغییر این نام، فاقد پشتوانه تاریخی و علمی است.
هویت ایرانی؛ ماندگار در برابر تهاجمات
مشایخی با تأکید بر اینکه هویت ایرانی در طول تاریخ همواره در معرض تهدید بوده است، افزود: موقعیت جغرافیایی ایران سبب شده اقوام و قدرتهای مختلف از دوران باستان تاکنون به این سرزمین حمله کنند، اما هیچیک نتوانستهاند هویت ایرانی را از میان ببرند؛ موضوعی که یکی از مهمترین ویژگیهای تمدن ایران به شمار میرود.
وی با اشاره به مهمترین تهاجمات تاریخی ایران اظهار کرد: در طول تاریخ، ایران بارها هدف حمله قدرتهای بزرگ قرار گرفته است، اما آنچه اهمیت دارد این است که هیچیک از مهاجمان نتوانستند فرهنگ و تمدن خود را بر ملت ایران تحمیل کنند.
این استاد دانشگاه نخستین نمونه را حمله اسکندر مقدونی و تشکیل حکومت سلوکیان دانست و گفت: پس از سقوط هخامنشیان، اسکندر مقدونی ایران را تصرف کرد و جانشینان او نزدیک به یک قرن بر این سرزمین حکومت کردند. سیاست آنان، گسترش زبان و فرهنگ یونانی از طریق استقرار حاکمان یونانی و حتی تشویق به ازدواج با ایرانیان بود، اما با وجود همه تلاشها، زبان و فرهنگ یونانی نتوانست جایگزین فرهنگ ایرانی شود.
مشایخی افزود: امروز پس از بیش از دو هزار سال، آثار اندکی از نفوذ زبان یونانی در فرهنگ ایرانی دیده میشود، در حالی که فرهنگ و هویت ایرانی همچنان پابرجاست و این موضوع نشاندهنده استحکام تمدن ایران است.
پذیرش اسلام همراه با حفظ هویت ایرانی
وی سپس به ورود اسلام به ایران پرداخت و گفت: حمله مسلمانان به ایران نیز یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ کشور است، اما ایرانیان در این مقطع، میان دین اسلام و فرهنگ عربی تفاوت قائل شدند. ملت ایران اسلام را با آگاهی پذیرفت، اما زبان و فرهنگ ایرانی خود را حفظ کرد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه بوشهر برای تبیین این موضوع، مطالعه کتابهای «خدمات متقابل اسلام و ایران» اثر شهید مرتضی مطهری و «کارنامه اسلام» اثر عبدالحسین زرینکوب را توصیه کرد و افزود: پذیرش اسلام از سوی ایرانیان به معنای کنار گذاشتن هویت ملی نبود، بلکه ایران توانست ضمن حفظ زبان، فرهنگ و تمدن خود، به یکی از مهمترین مراکز شکوفایی تمدن اسلامی تبدیل شود.
فردوسی و نقش بیبدیل زبان فارسی در حفظ هویت ملی
مشایخی با اشاره به نقش حکیم ابوالقاسم فردوسی در حفظ زبان فارسی گفت: اگر فردوسی نبود، شاید امروز زبان فارسی جایگاه کنونی خود را نداشت. شاهنامه تنها یک اثر ادبی نیست، بلکه سند هویت ملی ایرانیان است. همانگونه که فردوسی میگوید: «بسی رنج بردم در این سال سی / عجم زنده کردم بدین پارسی.»
وی با اشاره به سخن یکی از ایرانشناسان خارجی اظهار کرد: تفاوت ایرانیان با بسیاری از ملتها این است که فردوسی را داشتهاند؛ شخصیتی که توانست زبان و هویت ایرانی را در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی حفظ کند.
مغولان نیز نتوانستند هویت ایرانی را از میان ببرند
این پژوهشگر تاریخ سومین تهاجم بزرگ تاریخ ایران را حمله مغولان دانست و گفت: مغولان با خشونتی کمنظیر به ایران حمله کردند و بر اساس گزارشهای تاریخی، شهرهای بسیاری را ویران و جمعیت زیادی را قتلعام کردند. هدف آنان نابودی تمدن ایران بود، اما با گذشت زمان نهتنها فرهنگ مغولی بر ایران غلبه نکرد، بلکه خود مغولان تحت تأثیر فرهنگ و تمدن ایرانی قرار گرفتند.
مشایخی افزود: بسیاری از فرمانروایان مغول مسلمان شدند و حتی برخی از آنان، همچون اولجایتو، مذهب تشیع را پذیرفتند. این تحولات نشان میدهد که فرهنگ ایرانی توان جذب و تأثیرگذاری بر مهاجمان را داشته است، نه اینکه خود در برابر آنان از میان برود.
وی با تأکید بر اینکه سه حمله بزرگ اسکندر، اعراب مسلمان و مغولان نتوانست هویت ایرانی را نابود کند، خاطرنشان کرد: راز این ماندگاری در ویژگیهای فرهنگی ملت ایران نهفته است. ایرانیان مردمی واقعبین، خردگرا و آگاه بودهاند؛ هر جا حقیقت را دیدهاند، آن را پذیرفتهاند و هر جا با زور و تحمیل روبهرو شدهاند، در برابر آن ایستادهاند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه بوشهر با اشاره به نمونههایی از مقاومت ایرانیان در دورههای مختلف تاریخی گفت: تاریخ ایران سرشار از نمونههای ایستادگی در برابر تجاوز است و همین روحیه مقاومت، یکی از عوامل اصلی تداوم هویت ایرانی در طول هزاران سال گذشته بوده است.
ایران؛ تمدنی کهن با پیشینهای چند هزار ساله
مشایخی با مقایسه پیشینه تاریخی ایران با برخی کشورهای جهان اظهار کرد: ایران از کهنترین تمدنهای جهان برخوردار است و سابقه تاریخی آن با بسیاری از کشورهای امروزی قابل مقایسه نیست.
وی با اشاره به تاریخ شکلگیری ایالات متحده آمریکا گفت: استقلال آمریکا در سال ۱۷۷۶ میلادی رقم خورد و این کشور سابقهای چند صد ساله دارد، در حالی که ایران دارای پیشینهای چند هزار ساله است و دستکم شش تا هفت هزار سال تاریخ و تمدن مستند دارد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه بوشهر افزود: ایران امروز با وسعت حدود یک میلیون و ۶۴۸ هزار کیلومتر مربع، همچنان یکی از پهناورترین کشورهای منطقه است و در گذشته نیز قلمروی بسیار گستردهتری داشته است.
مشایخی با اشاره به تنوع قومی در ایران گفت: پیش از مهاجرت اقوام آریایی نیز اقوام گوناگونی در این سرزمین زندگی میکردند و بعدها با ورود آریاییها، همزیستی و تعامل میان اقوام مختلف شکل گرفت و همین تنوع، یکی از عوامل غنای فرهنگی ایران شد.
وی با بیان اینکه پس از ورود اسلام نیز حکومتهای ایرانی متعددی شکل گرفتند، اظهار کرد: پس از حدود دو قرن حکومت خلفای عرب، سلسلههایی همچون طاهریان، صفاریان، سامانیان، آلبویه، غزنویان و سلجوقیان در ایران به قدرت رسیدند و هر یک در احیای هویت ایرانی و گسترش علم، فرهنگ و تمدن نقشآفرینی کردند.
پویایی زبان فارسی؛ یکی از مهمترین عوامل ماندگاری هویت ایرانی
این استاد دانشگاه با اشاره به حمله تیمور گفت: تیمور نیز همانند مغولان خسارتهای فراوانی به ایران وارد کرد، اما این سرزمین بار دیگر توانست خود را بازسازی کند و به مسیر رشد و شکوفایی بازگردد.
مشایخی، پویایی زبان فارسی را یکی از مهمترین عوامل ماندگاری هویت ایرانی دانست و افزود: امروز زبان فارسی، علاوه بر ایران، زبان رسمی تاجیکستان و یکی از زبانهای رسمی افغانستان است و آثار و نفوذ آن در بسیاری از کشورهای منطقه از جمله پاکستان، هند، ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان و حتی بخشهایی از چین نیز قابل مشاهده است.
وی با بیان خاطرهای از سفر خود به پاکستان گفت: در شهر کراچی با فردی به نام «فیروز» آشنا شدم که با وجود سالها دوری از ایران، همچنان اشعار حافظ، سعدی و گلستان سعدی را به یاد داشت و این نشان میدهد که زبان و ادبیات فارسی، مرزهای جغرافیایی را پشت سر گذاشته و به بخشی از هویت فرهنگی منطقه تبدیل شده است.
رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه بوشهر خاطرنشان کرد: نفوذ زبان فارسی تنها به حوزه ادبیات محدود نیست، بلکه در بسیاری از اسناد تاریخی، کتیبهها و آثار بهجامانده از تمدن ایرانی در نقاط مختلف جهان نیز میتوان نشانههای آن را مشاهده کرد و این مسئله بیانگر عمق و گستره فرهنگ ایرانی است.
عقلانیت، دیپلماسی و اقتدار؛ سه ویژگی تمدن ایرانی
مشایخی تأکید کرد: ملت ایران در طول تاریخ، هر زمان که ناچار به دفاع بوده، با قدرت از سرزمین خود دفاع کرده و هر زمان نیز امکان گفتوگو و تعامل وجود داشته، از ظرفیت دیپلماسی بهره گرفته است؛ این تلفیق عقلانیت و اقتدار از ویژگیهای برجسته تمدن ایرانی است.
وی با اشاره به روابط ایران و روم در دوره اشکانیان گفت: تاریخ نشان میدهد که ایرانیان تنها اهل جنگ نبودهاند، بلکه در کنار قدرت نظامی، از دیپلماسی نیز برای تأمین منافع ملی خود بهره بردهاند و همین رویکرد سبب شده است ایران در طول تاریخ جایگاه خود را حفظ کند.
ایرانشناسی؛ ضرورتی برای شناخت هویت ملی
این پژوهشگر تاریخ به جایگاه مطالعات ایرانشناسی در جهان اشاره کرد و گفت: کشورهای اروپایی سالها پیش رشتهای با عنوان «شرقشناسی» را بنیان گذاشتند که در کنار برخی پژوهشهای علمی، در مواردی نیز با اهداف سیاسی و استعماری به شناخت جوامع شرقی میپرداخت. در ذیل این حوزه، رشتههایی همچون ایرانشناسی، ترکشناسی و عربشناسی شکل گرفت و به تدریج به شاخههای مستقل علمی تبدیل شد.
مشایخی با بیان اینکه امروز ایرانشناسی یکی از رشتههای مهم مطالعاتی در دانشگاهها و مراکز علمی است، افزود: خوشبختانه این رشته در ایران نیز با تلاش زندهیاد دکتر حسن حبیبی بنیانگذاری و تقویت شد و پس از آن شخصیتهایی همچون آیتالله سیدمحمد خامنهای، دکتر محمدعلی رجبی دوانی و دکتر علیاکبر صالحی در جایگاه ریاست بنیاد ایرانشناسی، برای توسعه و اعتلای این حوزه علمی تلاش کردهاند.
وی با تأکید بر ضرورت شناخت تاریخ و تمدن ایران اظهار کرد: هر اندازه شناخت نسل جوان از گذشته، فرهنگ و هویت این سرزمین بیشتر شود، قدرت تحلیل آنان نسبت به مسائل امروز نیز افزایش خواهد یافت.
مفاخر ایران؛ ستونهای استوار فرهنگ و هویت ملی
رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه بوشهر با اشاره به جایگاه شخصیتهای بزرگ ادب و فرهنگ ایران گفت: ما باید به داشتن مفاخری همچون حکیم ابوالقاسم فردوسی، سعدی، حافظ، نظامی گنجوی، صائب تبریزی و دهها اندیشمند، شاعر و دانشمند دیگر افتخار کنیم؛ شخصیتهایی که هر یک سهم بزرگی در حفظ و گسترش فرهنگ، زبان و هویت ایرانی داشتهاند.
مشایخی با بیان اینکه ایران همواره خاستگاه علم، فرهنگ و تمدن بوده است، خاطرنشان کرد: تمدن ایرانی با تکیه بر عقلانیت، گفتوگو، دانش، مدارا و حفظ ارزشهای فرهنگی توانسته است در طول قرنها پایدار بماند و از آزمونهای دشوار تاریخی سربلند بیرون آید.
شناخت ایران، مقدمه شناخت هویت ملی است
وی با اشاره به تأکیدات مقام معظم رهبری درباره توجه به هویت ملی و ایرانشناسی، بر ضرورت معرفی ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و تمدنی ایران به نسل جوان تأکید کرد و گفت: شناخت ایران، مقدمه شناخت هویت ملی است و این مسئولیتی است که دانشگاهها، مراکز فرهنگی و نخبگان جامعه بر عهده دارند.
این پژوهشگر تاریخ با ابراز خرسندی از برگزاری سلسلهنشستهای «ای ایران بخوان» در جهاددانشگاهی، اینگونه برنامهها را فرصتی ارزشمند برای تعمیق شناخت نسل جوان از تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران دانست و ابراز امیدواری کرد که استمرار چنین نشستهایی، زمینه ارتقای آگاهی عمومی و تقویت هویت ملی را بیش از پیش فراهم کند.
دومین نشست از سلسلهنشستهای «ای ایران بخوان» به همت معاونت فرهنگی جهاددانشگاهی استان بوشهر و کانون ایرانشناسی این معاونت در موکب جهاددانشگاهی استان بوشهر برگزار شد و با استقبال دانشجویان، استادان و علاقهمندان همراه بود.
انتهای پیام
