همشهری آنلاین - گروه سیاسی: در حالی که آمریکا امیدوار است با روی کار آمدن علی الزیدی نفوذ ایران در عراق را کاهش دهد، گزارش اکونومیست میگوید تهران همچنان از طریق مذهب و نفوذ اجتماعی دست بالا را در معادلات داخلی عراق حفظ کرده و دولت جدید بغداد برای تغییر این موازنه با آزمونی دشوار روبهرو است.
گزیده گزارش اکونومیست را میخوانید:
در حالی که آمریکا و ایران بر سر کنترل تنگه هرمز با یکدیگر درگیرند، رقابت دیگری میان آنها در خاک عراق در جریان است. روی کاغذ، به نظر میرسد واشنگتن دست بالا را دارد. علی الزیدی، نخستوزیر جدید عراق، نخستین سفر خارجی خود را به آمریکا انجام داد؛ سفری که پیش از سفر به ایران صورت گرفت.
برخلاف نخستوزیران شیعه پیشین، الزیدی نه یک اسلامگرا، بلکه تاجری است که بدون سابقه سیاسی، از محل قراردادهای دولتی ثروتمند شده است. او ۱۳ ژوئیه (۲۲ تیر ۱۴۰۵) با وعده خلع سلاح شبهنظامیان مورد حمایت ایران در عراق و جلوگیری از انتقال دلارهای عراقی به ایران، وارد واشنگتن شد. همراه او نیز هیاتی بزرگ از فعالان اقتصادی حضور داشت که مجموعهای از قراردادهای احتمالی را پیشنهاد میکردند.
به نظر میرسد الزیدی لحن مناسبی را در پیش گرفته است. پس از دیدار او با دونالد ترامپ در ۱۴ ژوئیه (۲۳ تیر ۱۴۰۵)، رئیسجمهور آمریکا از «هماهنگی فوقالعاده» میان خود و نخستوزیر عراق تمجید کرد و پیشبینی کرد که الزیدی «رهبر بزرگی در خاورمیانه» خواهد شد. با این حال، بعید است نخستوزیر جدید بتواند نفوذ ایران در عراق را به اندازهای که واشنگتن انتظار دارد کاهش دهد.
در واقع، الزیدی دلایل محکمی برای حفظ روابط خوب با آمریکا دارد. او پس از آن به نخستوزیری رسید که واشنگتن عملا با تهدید به اعمال تحریم، مانع بازگشت نوری المالکی، نخستوزیر سابق و متحد نزدیک ایران، شد. ترامپ حتی پیش از معرفی کابینه عراق، در ماه آوریل از الزیدی برای سفر به واشنگتن دعوت کرده و ابراز امیدواری کرده بود که او «دولتی عاری از تروریسم» تشکیل دهد.
اهرم فشار واشنگتن؛ نفت و دلار
الزیدی برای پرداخت حقوق کارمندان بخش دولتی متورم عراق به درآمدهای نفتی وابسته است؛ درآمدهایی که به دلیل درگیریهای اطراف تنگه هرمز به شدت کاهش یافتهاند. بر اساس سازوکار سازمان ملل، درآمدهای نفتی عراق ابتدا از طریق نیویورک منتقل میشوند و همین موضوع آنها را در برابر تحریمهای آمریکا آسیبپذیر میکند؛ بهویژه اگر الزیدی از خواستههای ترامپ تبعیت نکند.
او همچنین انگیزه شخصی برای حفظ روابط با واشنگتن دارد. بانک متعلق به او، بانک اسلامی الجنوب، یکی از چند بانکی است که آمریکا آنها را از معامله با ارزهای خارجی محروم کرده بود. دولت ترامپ بخشی از این محدودیتها را کاهش داده، اما هنوز اجازه دسترسی این بانک به معاملات دلاری را صادر نکرده است.
مشوقهای اقتصادی همکاری با آمریکا
فراتر از منافع شخصی، همکاری نزدیکتر با آمریکا میتواند مزایای اقتصادی قابل توجهی برای عراق داشته باشد. شرکتهای آمریکایی علاوه بر مشارکت در ساخت خطوط لولهای که وابستگی عراق به تنگه هرمز را کاهش میدهد، در حال مذاکره برای توسعه میدانهای نفتی و احداث پایانه گاز طبیعی مایع در سواحل جنوبی عراق هستند؛ پروژههایی که وابستگی بغداد به واردات انرژی از ایران را کاهش خواهد داد.
در مقابل، الزیدی نیز میتواند با واگذاری پروژههای اتصال عراق و سوریه از طریق خطوط لوله و کابلهای اینترنت، به تقویت نفوذ آمریکا در سوریه کمک کند.
مبارزه با فساد یا تسویهحساب سیاسی؟
حامیان نخستوزیر عراق میگویند او سرانجام با فساد گستردهای مقابله کرده که سالها ثروت نفتی عراق را هدر داده است. تاکنون حدود ۵۰ مقام دولتی، از جمله معاون وزیر نفت که آمریکا او را به همکاری با ایران در قاچاق نفت متهم میکند، و همچنین حدود ۱۲ نماینده پارلمان بازداشت شدهاند.
اما منتقدان میگویند این کارزار، سیاستمداران بانفوذ و چهرههای مافیایی که خود الزیدی را به قدرت رساندهاند، هدف قرار نداده است. برخی نیز او را پوششی برای فائق زیدان، رئیس دستگاه قضایی عراق، میدانند؛ فردی که نزدیک به یک دهه هدایت قوه قضائیه را بر عهده داشته و بسیاری او را قدرتمندترین شخصیت واقعی عراق میشناسند.
زیدان که سالها به عنوان چهره نزدیک به ایران شناخته میشد (ادعای اکونومیست)، ظاهرا در برابر تهدیدهای آمریکا به اعمال تحریم، رویکرد خود را تغییر داده است. به گفته یک دیپلمات عراقی، «زیدان همچنان کنترل دولت را در دست دارد، اما حالا آمریکا هم از این وضعیت راضی است.»
سختترین آزمون؛ خلع سلاح شبهنظامیان
پیچیدهترین چالش پیش روی الزیدی، خلع سلاح شبهنظامیان شیعه مورد حمایت ایران (ادعای با شمولیت اکونومیست) است. او وعده داده این کار را تا پایان سپتامبر انجام دهد؛ همزمان با خروج آخرین نیروهای آمریکایی که از سال ۲۰۱۴ برای مبارزه با داعش در عراق مستقر بودند.
برخی گروهها وعده دادهاند سلاح خود را تحویل دهند، اما تندروترین گروهها بعید است چنین کاری انجام دهند.
ویکتوریا تیلور، پژوهشگر اندیشکده شورای آتلانتیک میگوید: «اسرائیل و آمریکا میتوانند ادعا کنند بخشهایی از ساختار نظامی ایران را تضعیف کردهاند، اما این جنگ نفوذ ایران در عراق را تضعیف نکرده است.»
فرماندهان نظامی ایران هیچ قصدی برای کنار گذاشتن شبکه نیروهای نیابتی خود (فرض ادعایی اکونومیست) در عراق، که مهمترین بخش «محور مقاومت» محسوب میشود، ندارند. حدود ۳ هزار نیروی مسلح همچنان از دستور الزیدی برای خلع سلاح سرپیچی کردهاند.
این نیروها طی ماههای اخیر همراه با ایران، موشک و پهپاد به سمت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس شلیک کردهاند. همچنین هنگام انتقال پیکر آیتالله علی خامنهای از شهرهای زیارتی شیعه عراق، با برگزاری مراسم گسترده عزاداری قدرت میدانی خود را به نمایش گذاشتند.
در مسیر این مراسم، خودروهای زرهی، نیروهای شبهنظامی و پرچمهای ایران دیده میشد. روی یکی از پرچمهای سرخ نوشته شده بود: «برای خدا قیام کنید» و تصویر مشت گرهکردهای نماد انتقام بر آن نقش بسته بود.
یکی از عزاداران نیز گفت: «همانگونه که حسین در برابر یزید ایستاد، ما هم خواهیم ایستاد.» او در این روایت نمادین شیعی، الزیدی را در جبهه «یزید» قرار میدهد.
افکار عمومی به سود ایران تغییر کرده است
به نظر میرسد فضای عمومی عراق نیز بیش از گذشته به سود ایران تغییر کرده است. دوران آتش زدن کنسولگریهای ایران در شهرهای عراق به پایان رسیده و حتی بسیاری از فعالان قدیمی جنبش اعتراضی عراق پس از جنگ ترامپ با ایران، همدلی بیشتری با تهران پیدا کردهاند. یکی از تحلیلگران بغداد میگوید: «نسلی که زمانی با ایران دشمن بود، امروز به خاطر ایستادگی در برابر آمریکا و دفاع از حاکمیتش، ایران را تشویق میکند.»
یکی از تاجران همراه الزیدی در سفر به واشنگتن نیز معتقد است: «آمریکا آسمان را کنترل میکند، اما ایران بر زمین حکومت میکند؛ و برای بیشتر عراقیها، همین زمین اهمیت دارد.»
بسیاری از عراقیها نیز وعده قراردادهای اقتصادی مرتبط با ترامپ را با بدبینی نگاه میکنند. یک قاضی عراقی در بغداد میگوید: «آمریکا با دلار حکومت میکند و ایران با مذهب. در این بخش از جهان، مذهب برنده میشود.»
واشنگتن هنوز منتظر نتیجه است
دولت ترامپ برای خلع سلاح شبهنظامیان جدول زمانی سختگیرانهای تعیین نکرده است و با توجه به پیشینه اقتصادی الزیدی، همچنان از او حمایت میکند. با این حال، همین گروههای نزدیک به ایران که در رسیدن او به قدرت نقش داشتند، میتوانند تواناییاش برای مهار نیروهای نیابتی تهران را محدود کنند.
اگر الزیدی در تحقق وعدههایش ناکام بماند، آمریکا ممکن است تحریمهای جدیدی اعمال یا حتی انتقال درآمدهای نفتی عراق را متوقف کند.
بسیاری نیز انتظار دارند ایران برای وادار کردن آمریکا به خروج کامل، نه فقط نیروهای نظامی بلکه اهرم مالی خود را نیز هدف قرار دهد؛ سناریویی که میتواند عراق را وارد مرحله تازهای از خشونت و بیثباتی کند.
