دادههای میدانی نشان از افت مستمر سطح آبخوانها و پدیدار شدن فروچالههایی در دشتهای مختلف دارد که زنگ خطر را برای زیرساختها و سکونتگاههای روستایی بهصدا درآورده است.
تغییرات اقلیمی، کاهش محسوس بارشها و برداشتهای بیرویه از سفرههای زیرزمینی، وضعیتی را رقم زده که نهتنها معیشت کشاورزان را تهدید میکند، بلکه پایداری زیستمحیطی منطقه را نیز با چالش جدی مواجه ساخته است. در چنین شرایطی بخش کشاورزی که بیشترین سهم را در مصرف منابع آبی استان به خود اختصاص داده، بهعنوان محور اصلی مدیریت مصرف آب مورد توجه قرار گرفته است.
از یکسو، توسعه سامانههای نوین آبیاری و آغاز طرحهای هوشمندسازی با استفاده از فناوریهای روز، گامهایی مثبت در راستای افزایش بهرهوری برداشته شده است؛ اما از سوی دیگر هدررفت آب در شبکههای انتقال، کمبود اعتبارات، نبود قیمتگذاری واقعی آب و مشارکت ناکافی بهرهبرداران، همچنان چالشهای جدی را در مسیر پایداری منابع آبی استان ایجاد کرده است.
در این گزارش، دیدگاههای دو کارشناس ارشد حوزه آب و کشاورزی استان را در خصوص علل بحران، پیامدهای آن و راهکارهای پیشنهادی برای برونرفت از این وضعیت بررسی میکنیم.
افت سالانه یک متری آبخوانها در همدان
استادیار بازنشسته مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، با اشاره به آخرین وضعیت منابع آب زیرزمینی این استان، نسبت به تداوم روند کاهشی سطح آبخوانها و پیامدهای زیستمحیطی و اقتصادی آن هشدار داد.
قاسم اسدیان در گفتوگو با ایسنا، با تاکید بر اینکه میزان افت سطح آب در دشتهای مختلف استان همدان یکسان نیست، اظهار کرد: بر اساس پایشهای انجامشده، این افت بین ۸۰ سانتیمتر تا سه متر در سال متغیر است و میانگین کلی در سطح استان به حدود یک متر در سال میرسد.
وی این پدیده را حاصل تداوم خشکسالیهای پیاپی و کاهش چشمگیر بارشها دانست و یادآور شد: در سالهای اخیر بهطور متوسط کمتر از ۳۰۰ میلیمتر بارندگی داشتهایم؛ در حالیکه تحقیقات ما در مرکز تحقیقات نشان میدهد طی ۶۰ سال گذشته، از میانگین بارش سالانه ۲۹.۵ میلیمتر کاسته شده و همزمان دمای هوا حدود ۰.۴ درجه سانتیگراد افزایش یافته که این دو عامل، افت سفرههای زیرزمینی را تقریباً اجتنابناپذیر کرده است.
پیامدهای هشداردهنده؛ از کاهش آب شرب تا پیدایش فروچالهها
این کارشناس ارشد زمینشناسی، پیامدهای این افت را چندلایه توصیف کرد و گفت: نخستین و آشکارترین اثر، کاهش آب قابلدسترس برای بخش شرب، کشاورزی و صنعت است.
وی ادامه داد: اما فراتر از آن، بهدلیل نوع سازند زمینشناسی استان که در زون سنندج–سیرجان واقع شده، شاهد پدیده فرونشست زمین و ایجاد فروچالهها هستیم.
اسدیان ادامه داد: در حال حاضر وجود ۲۸ فروچاله در استان به ثبت رسیده و این درحالی است که بسیاری از نشستهای سطحی هنوز بهدرستی شناسایی و مطالعه نشدهاند که این خود زنگ خطری جدی برای زیرساختها و مناطق مسکونی است.
اسدیان در پاسخ به این پرسش که آیا کاهش بارندگی مهمترین عامل کمآبی است، گفت: مسئله بسیار پیچیدهتر از این دو گزینه است.
وی در ادامه به عوامل متعددی در این خصوص اشاره کرد و افزود: تغییر اقلیم، استفاده هدفمند از امواج الکترومغناطیسی که میتواند در شکلگیری بارش اختلال ایجاد کند، بارگذاری ذرات معلق (آئروسلها) در جو، تغییر ضریب سپیداری یا آلبدو، نابودی پوشش گیاهی طبیعی مراتع و جنگلها، تغییر کاربری اراضی، توسعه بیرویه کشت و کار و فقدان مدیریت جامع در حوزههای آبخیز، همگی دست به دست هم دادهاند تا بحران کنونی شکل بگیرد.
وی اضافه کرد: بدون اصلاح این عوامل، صرفاً کاهش بارندگی را نمیتوان مسبب اصلی شرایط موجود دانست.
راهکارهای زمینشناسی برای کاهش مصرف و مقابله با فرونشست
این استاد بازنشسته برای جلوگیری از تشدید فرونشست و مدیریت بهینه آب، فهرستی از راهکارهای عملی مبتنی بر شرایط زمینشناسی استان ارائه و خاطرنشان کرد: مدیریت منطقی و اصولی آب موجود، تغییر الگوی کشت سنتی، استفاده گسترده از روشهای نوین آبیاری، جلوگیری از فرسایش خاک، ارتقاء بهرهوری آب، کاهش برداشتهای غیرمجاز از چاهها، و جایگزینی گونههای کمآببر و مقاوم به خشکی مانند بادام، پسته، انگور و غلات پاییزه، از اولویتهای فوری هستند.
وی همچنین بر نقش مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی در تولید محصولات تأکید کرد و گفت: هماکنون حدود ۱۶۳ هزار هکتار از اراضی استان تحت پوشش روشهای نوین آبیاری قرار گرفته که این رقم باید افزایش یابد.
اسدیان در خصوص پتانسیل استفاده از آبهای ژرف و چشمههای فسیلی برای کشاورزی، هشدار داد و افزود: با توجه به موقعیت زمینشناسی استان در زون سنندج–سیرجان و وجود دشتهای گسترده و تراکم جمعیت، استفاده از آبهای ژرف نیازمند شناخت کامل، مطالعات دقیق و هزینههای گزاف است.
وی ادامه داد: این منابع ارزشمند در درجه اول باید برای مصارف شرب و انسانی حفظ شوند و بهکارگیری آنها در کشاورزی نهتنها توجیه اقتصادی ندارد، بلکه هزینه تولید را بهشدت افزایش میدهد.
وی درباره مکانهای مناسب برای تغذیه مصنوعی سفرهها، گفت: تمام دشتهای استان از جمله همدان، بهار، کبودراهنگ، ملایر، نهاوند، اسدآباد و تویسرکان ظرفیت اجرای طرحهای پخش سیلاب را دارند، اما مشکل اصلی کاهش بارشهای مؤثر و کمبود رواناب سطحی است.
اسدیان ادامه داد: ما باید بهجای هزینههای سنگین برای تغذیه مصنوعی، با روشهای آبخیزداری بیولوژیک، مکانیکی و بیومکانیکی در سرشاخهها و ارتفاعات، از جریان سریع آب در آبراهههای درجه ۱ تا ۴ جلوگیری کرده و آب را بهصورت طبیعی به سفرهها هدایت کنیم.
افق تاریک پیش رو؛ هشدار به کشاورزان و مسئولان
وی در بیان هشدار خود، سناریوی ادامه روند فعلی را چنین ترسیم کرد: اگر بیتوجهی به بهرهبرداری اصولی از منابع آب تداوم یابد، طی هفتههای آینده شاهد خشکی تدریجی چاهها، کفکنی مکرر آنها، کاهش شدید تولید کشاورزی، و در نهایت رهاسازی روستاها و مراکز تولید خواهیم بود.
این کارشناس ادامه داد: این امر به مهاجرت اجباری، افزایش بیکاری، تعطیلی کارگاهها و صنایع وابسته، و تشدید فرونشستها و فروچالهها دامن خواهد زد.
وی به ارائه راهکارهای عملیاتی برای بهبود شرایط پرداخت و تصریح کرد: استفاده از آب خاکستری، پسابهای تصفیهشده، آبیاری هوشمند، کشت دیم، کاهش کشت محصولات صیفی و تابستانه، نصب کنتورهای هوشمند، مسدودسازی چاههای غیرمجاز و مهمتر از همه، تدوین الگوی کشت مبتنی بر واقعیتهای اقلیمی و برنامههای کلان کشور و استان است در این زمینه است.
وی تأکید کرد: این راهکارها نهتنها با شرایط زمینشناسی منطقه همخوانی دارند، بلکه در عمل نیز قابلیت پیادهسازی دارند، مشروط بر اینکه اراده جمعی و مدیریت یکپارچه در سطح استان شکل گیرد.
سهم چشمگیر بخش کشاورزی در مصرف منابع آبی
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان، ضمن اشاره به سهم چشمگیر بخش کشاورزی در مصرف منابع آب کشور، اظهار کرد: اگرچه آمار دقیق مصرف آب در این بخش بین ۷۰ تا ۸۰ درصد متغیر است، اما آنچه مسلم است، سهم غالب کشاورزی در برداشت از سفرههای زیرزمینی است.
امیرحسین ادریسیان در گفتوگو با ایسنا، ادامه داد: از این رو، وظیفه اصلی ما اصلاح الگوی مصرف در این بخش با رویکرد افزایش بهرهوری است؛ بهگونهای که بدون افزایش سطح زیر کشت، تولید بیشتری با مصرف آب کمتر حاصل شود.
وی در ادامه با تأکید بر اینکه اجرای سامانههای نوین آبیاری یکی از مؤثرترین راهکارها برای دستیابی به این هدف محسوب میشود، افزود: سیستمهای قطرهای، بارانی و کمفشار با لولهگذاری، بیشترین راندمان را در انتقال و توزیع آب دارند.
این مقام مسئول تصریح کرد: استان همدان تاکنون بیش از ۱۶۵ هزار هکتار از اراضی خود را به این سامانهها تجهیز کرده که سهم قابلتوجهی از سطح زیر کشت را پوشش میدهد؛ همچنین روشی نوین در مرحله تحقیقاتی قرار دارد که در آن تمامی لولهکشی، اتصالات و قطرهچکانها در زیر سطح زمین نصب میشوند، هرچند که این روش هنوز برای کشتهای مختلف بهطور کامل بررسی نشده است.
ادریسیان در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود توسعه قابلتوجه آبیاری نوین، روند افت آبهای زیرزمینی متوقف نشده است، خاطرنشان کرد: کنترل برداشت از چاهها بر عهده امور آب است و طرحهای آبیاری بر اساس مجوزهایی که این دستگاه صادر میکند، طراحی و اجرا میشوند.
وی افزود: متأسفانه برخی کشاورزان با دستکاریهای غیرمجاز، اقدام به توسعه سیستم و اضافهبرداشت میکنند، در حالیکه ما موظف به رعایت همان مجوزهای اولیه هستیم و اختیار مداخله در این زمینه را نداریم.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان درباره کشت محصولات پرآب نظیر چغندر قند و یونجه، با وجود ممنوعیتهای اعمالشده در دشتهای ممنوعه، تصریح کرد: اگرچه این محصولات مصرف آب بالایی دارند، اما بهرهوری آنها نیز بالاست؛ بهعنوان مثال، چغندر قند به دلیل عملکرد قابلتوجه، بازدهی مناسبی از نظر تولید به ازای هر واحد آب دارد؛ با این حال، الگوی کشت در حال اجراست و برنامه ما بر این است که با معرفی ارقامی با دوره رشد کوتاهتر و نیاز آبی کمتر، ضمن حفظ تولید، مصرف آب را کاهش دهیم.
وی تأکید کرد: حذف کامل این محصولات ممکن نیست، اما میتوان با اصلاح الگوی کشت، گامهای مؤثری در این مسیر برداشت.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی همدان با اشاره به مشوقهای در نظر گرفتهشده برای توسعه کشتهای کمآببر، اظهار کرد: کشت مارچوبه بهعنوان محصولی با مصرف آب کمتر و درآمدی معادل شش برابر چغندر قند، در استان آغاز شده و هماکنون سطحی افزونبر ۱۲ هکتار به این محصول اختصاص یافته است.
وی افزود: همچنین در راستای اجرای الگوی کشت، به کشاورزانی که سطح تعیینشده را رعایت کنند، خدمات حمایتی از جمله تأمین کود، سوخت و تسهیلات ارائه میشود و برعکس، هیچ خدماتی به مازاد کشت تعلق نخواهد گرفت.
وی در ادامه به تشریح طرح هوشمندسازی آبیاری پرداخت و گفت: در این طرح، کشاورزانی که سامانه نوین آبیاری را اجرا کردهاند، اما زمانبندی آبیاری را بهدرستی رعایت نمیکنند، با نصب نرمافزاری بر روی تلفن همراه، اطلاعات دقیق مزرعه از جمله رطوبت خاک، شرایط هواشناسی و نوع کشت، به همراه دادههای ماهوارهای و هوش مصنوعی را دریافت میکنند و برنامه آبیاری روزانه به آنها اعلام میشود.
ادریسیان ادامه داد: فاز نخست این طرح در سطح ۸۰۰ هکتار اجرا شده و فاز دوم نیز در ۸۰۰ هکتار دیگر در دست اقدام است.
وی با بیان اینکه نتایج ارزیابیها نشان میدهد که با این روش، بهرهوری آب تا بیش از ۲۵ درصد افزایش یافته است، گفت: بدین معنا که با مصرف آب کمتر، محصول بیشتری برداشت میشود.
وی در ادامه، کمبود اعتبارات و نبود قیمتگذاری واقعی آب را از مهمترین چالشهای پیشروی مدیریت منابع آبی استان برشمرد و تأکید کرد: اعتبارات تخصیصیافته به بخش آب و خاک، چه در سطح استانی و چه ملی، با حجم وظایف و مسئولیتها تناسبی ندارد و حتی یکپنجم نیازهای واقعی را نیز پوشش نمیدهد.
این مقام مسئول تصریح کرد: از سوی دیگر، مشارکت کشاورزان در نگهداری و لایروبی قنوات و کانالهای آبی کاهش یافته و این در حالی است که فرهنگسازی و تقویت تشکلهای بهرهبرداران میتواند راهگشا باشد.
وی با اشاره به وضعیت کانالهای آبیاری استان، خاطرنشان کرد: حدود ۱۵ هزار کیلومتر کانال خاکی در استان وجود دارد که تنها ۱۳۰۰ کیلومتر از آنها اصلاح و لایروبی شده است و هدررفت آب در این کانالها بسیار قابلتوجه است؛ در شهرستان نهاوند با وجود سرابهای غنی، کشاورزان تنها در دو سه سال اخیر به اجرای سامانههای نوین ترغیب شدهاند.
ادریسیان افزود: این موضوع نشان میدهد که نبود قیمتگذاری آب، انگیزه لازم برای سرمایهگذاری در این بخش را کاهش داده ؛ بهگونهای که در مناطقی که قیمتگذاری اعمال شده، کشاورزان با آن مخالفت کرده و معتقدند آب حق طبیعی آنهاست، در حالی که ارزش افزوده محصولات کشاورزی مانند زردآلو با قیمت ۴۰۰ هزار تومان در هر کیلو، بهخوبی هزینه آبیاری را توجیه میکند.
وی با تاکید بر اینکه متولی اصلی قیمتگذاری، امور آب است، گفت: با شرایط فعلی همکاری بینبخشی در این زمینه ضروری بهنظر میرسد.
وی در خصوص طرح احداث نیروگاههای خورشیدی برای چاههای کشاورزی، گفت: استان همدان دارای ۶۵۰۰ حلقه چاه برقی است و برنامهریزی برای نصب نیروگاه خورشیدی روی ۶۵۰ حلقه از آنها انجام شده بود، اما این طرح به دلیل کمبود اعتبار و هزینه بالای اولیه برای کشاورزان متوقف شد. این مقام مسئول ادامه داد: در حال حاضر بیش از ۲۰۰ متقاضی برای اجرای این طرح وجود دارند که با تأمین تسهیلات مناسب، میتوانند ضمن تولید برق پایدار برای چاه خود، مازاد تولید را به شبکه بفروشند و از درآمد آن بهرهمند شوند؛ همچنین در شرایط بحرانی نظیر قطعی برق، این نیروگاهها میتوانند تأمین انرژی مورد نیاز را تضمین کنند.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی همدان با تأکید بر اهمیت خاک بهعنوان بستر تولید، اظهار کرد: متأسفانه توجه به خاک در کنار آب، بسیار ناچیز است و بسیاری از کشاورزان بدون انجام آزمایش خاک، اقدام به کشت و مصرف کود میکنند.
وی خاطرنشان کرد: در همین راستا، طرح پایلوت مطالعات تفسیر خاک در سطح ۴ هزار هکتار از اراضی کبودرآهنگ آغاز شده است تا بر اساس نیاز واقعی خاک، نسخه کودی مناسب صادر شود و از هدررفت منابع و کاهش بهرهوری جلوگیری به عمل آید.
به گزارش ایسنا، آنچه از وضعیت کنونی آب استان برمیآید، بیانگر بحرانی چندبعدی و فرابخشی است که با راهکارهای صرفاً فنی قابل مهار نخواهد بود. توسعه سامانههای نوین آبیاری و هوشمندسازی، گامهایی ضروری اما ناکافی هستند و بدون اصلاح الگوی کشت، مدیریت علمی حوزههای آبخیز، قیمتگذاری واقعی آب و مشارکت فعال بهرهبرداران، این اقدامات به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. تأمین اعتبارات پایدار، هماهنگی بینبخشی و تغییر نگرش نسبت به ارزش آب، پیششرطهای اساسی برای عبور از این بحران بهشمار میروند.
در غیر اینصورت، استان با پیامدهای جبرانناپذیری همچون خشکی تدریجی چاهها، فرونشست زمین، مهاجرت روستاییان و کاهش شدید تولیدات کشاورزی مواجه خواهد شد. مدیریت این بحران، نیازمند عزم ملی، برنامهریزی علمی و ارادهای جمعی مبتنی بر واقعیتهای اقلیمی و زمینشناسی منطقه است.
انتهای پیام
