خبرگزاری مهر،گروه استانها،کوروش دیباج: تجاوز و حملات اخیر رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران و گزارشهایی از آسیب وارد شده به شماری از بناهای تاریخی، بار دیگر موضوع حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران و جنگ را به یک دغدغه جدی در میان کارشناسان تبدیل کرده است.
در میان شهرهای تاریخی ایران، اصفهان به دلیل تمرکز کمنظیر آثار معماری صفوی و ثبت جهانی میدان نقش جهان، از حساسیت ویژهای برخوردار است. آسیب دیدن بناهایی مانند کاخ چهلستون و تالار اشرف، اگرچه هنوز از نظر میزان خسارت در دست بررسی است، اما زنگ خطر تازهای درباره شکنندگی میراث تاریخی در شرایط تنشهای نظامی به صدا درآورده است.
در سطح جهانی نیز تجربههای تلخی از تخریب میراث فرهنگی در جنگهای معاصر وجود دارد؛ از نابودی بخشهایی از شهر تاریخی پالمیرا در سوریه گرفته تا تخریب گسترده آثار باستانی موصل و آسیب دیدن موزهها و بناهای تاریخی در اوکراین. این تجربهها نشان میدهد که میراث فرهنگی در زمان جنگ نهتنها قربانی مستقیم حملات نظامی است، بلکه در بسیاری موارد به دلیل نبود برنامههای حفاظت اضطراری، خسارتهای جبرانناپذیری را متحمل میشود.
اکنون پرسش مهم این است که آیا تجربههای جهانی میتواند به حفاظت بهتر از آثار تاریخی اصفهان کمک کند و چه اقداماتی برای کاهش آسیبها و مرمت آثار آسیبدیده باید در دستور کار قرار گیرد.
تجربههای جهانی از تخریب میراث فرهنگی در جنگ
کامبیز طاهری، پژوهشگر ارشد میراث فرهنگی و متخصص حفاظت از بناهای تاریخی، معتقد است که در دهههای اخیر جنگها به یکی از مهمترین عوامل تهدید میراث فرهنگی تبدیل شدهاند. به گفته او در بسیاری از درگیریهای نظامی معاصر، بناهای تاریخی به دلایل مختلف از جمله نزدیکی به مناطق شهری، نبود زیرساختهای حفاظتی و گاه به عنوان نمادهای هویتی مورد هدف قرار گرفتهاند.
او در گفتگو با خبرنگار مهر توضیح میدهد: در سوریه نمونه بسیار روشنی از این وضعیت مشاهده شد. شهر تاریخی پالمیرا که یکی از مهمترین محوطههای باستانی جهان به شمار میرفت، در جریان درگیریهای نظامی بخشهای قابل توجهی از معماری خود را از دست داد. معابد، طاقها و مجسمههای باستانی این شهر در مدت کوتاهی تخریب شدند و حتی پس از پایان درگیریها نیز بخش بزرگی از آنها قابل بازسازی کامل نبود.
طاهری اضافه میکند: در عراق نیز وضعیت مشابهی رخ داد. در موصل و نمرود، گروههای مسلح بسیاری از آثار باستانی را نابود کردند و حتی بناهایی که مستقیماً هدف قرار نگرفته بودند به دلیل لرزش انفجارها یا نبود حفاظت مناسب دچار آسیب شدند. این تجربه نشان داد که میراث فرهنگی در شرایط جنگی نیازمند برنامههای پیشگیرانه جدی است.
به گفته این پژوهشگر، در سالهای اخیر اوکراین نیز با چالش مشابهی روبهرو شده است. در جریان درگیریها، موزهها و کلیساهای تاریخی آسیب دیدند و بسیاری از آثار هنری برای جلوگیری از تخریب به مکانهای امن منتقل شدند. دولت اوکراین با همکاری یونسکو اقدام به ثبت و مستندسازی گسترده آثار تاریخی کرد تا در صورت تخریب، امکان بازسازی علمی آنها فراهم باشد.
او تأکید میکند: این تجربهها برای کشورهایی مانند ایران که دارای شهرهای تاریخی بزرگی همچون اصفهان هستند اهمیت زیادی دارد. به گفته طاهری، اگرچه بسیاری از بناهای تاریخی ایران طی قرنها پابرجا ماندهاند، اما در برابر فناوریهای جنگی مدرن بسیار آسیبپذیر هستند و به همین دلیل برنامهریزی برای حفاظت اضطراری از آنها ضروری است.
اصفهان؛ شهری با تراکم بینظیر میراث تاریخی
شعله وحدتپور، دکترای مرمت بناهای تاریخی، معتقد است که اهمیت اصفهان از نظر میراث فرهنگی تنها به تعداد آثار تاریخی آن محدود نمیشود، بلکه به دلیل تراکم و پیوستگی این آثار در بافت شهری، هرگونه آسیب میتواند پیامدهای گستردهتری داشته باشد.
او در گفتگو با خبرنگار مهر توضیح میدهد: بسیاری از بناهای تاریخی اصفهان مانند کاخ چهلستون، تالار اشرف، مسجد شیخ لطفالله و مسجد جامع عباسی بخشی از یک منظومه شهری هستند که در دوره صفوی شکل گرفته است. این بناها نهتنها به صورت منفرد ارزش دارند، بلکه در ارتباط با یکدیگر هویت تاریخی شهر را شکل میدهند.
این مرمتگر میگوید: در چنین شرایطی حتی آسیب محدود به یک بنا نیز میتواند تأثیرات گستردهای بر کل مجموعه تاریخی داشته باشد. به عنوان مثال اگر بخشی از تزئینات یا ساختار کاخ چهلستون آسیب ببیند، این مسئله فقط یک بنای منفرد را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه به ارزش تاریخی مجموعه میدان نقش جهان و محورهای تاریخی اطراف آن نیز مرتبط میشود.
او همچنین به حساسیت بالای تزئینات داخلی این بناها اشاره میکند. بسیاری از کاخها و عمارتهای صفوی دارای نقاشیهای دیواری، گچبریها و تزئینات چوبی هستند که در برابر لرزش ناشی از انفجار یا شوکهای فیزیکی بسیار آسیبپذیرند. حتی اگر سازه اصلی بنا سالم بماند، این عناصر هنری ممکن است آسیب جدی ببینند.
به گفته وحدتپور، بررسی دقیق میزان خسارت وارد شده به بناهای تاریخی اصفهان نیازمند مطالعات تخصصی و زمان است. تیمهای مرمت باید با استفاده از روشهای علمی مانند اسکن سهبعدی، تحلیل سازهای و مستندسازی دقیق، وضعیت بناها را ارزیابی کنند تا برنامه مرمت بر اساس دادههای دقیق طراحی شود.
او تأکید میکند: در تجربههای جهانی، موفقترین پروژههای مرمت آنهایی بودهاند که بر اساس مستندسازی دقیق قبل از بحران انجام شدهاند. اگر اطلاعات کامل از وضعیت بنا در اختیار باشد، حتی در صورت تخریب بخشی از آن میتوان بازسازی علمی و دقیقتری انجام داد.
چالشهای مرمت آثار تاریخی پس از آسیب جنگی
احمد منتظر، چهره ماندگار میراث فرهنگی و عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی، معتقد است: مرمت بناهای تاریخی آسیبدیده در جنگ یکی از پیچیدهترین حوزههای مرمت معماری است. به گفته او در چنین شرایطی مرمتگران باید میان حفظ اصالت بنا و بازگرداندن عملکرد و پایداری سازهای آن تعادل ایجاد کنند.
او در گفتگو با خبرنگار مهر توضیح میدهد: در بسیاری از موارد، آسیبهای ناشی از انفجار یا لرزش تنها در ظاهر بنا قابل مشاهده نیست و ممکن است در ساختار داخلی آن نیز تغییراتی ایجاد شده باشد. برای مثال ترکهای ریز در ستونها یا دیوارها میتوانند در بلندمدت به مشکلات جدی سازهای تبدیل شوند.
این کارشناس و پیشکسوت حوزه میراثفرهنگی میگوید: که در پروژههای مرمت پس از جنگ در کشورهای مختلف، یکی از مهمترین اقدامات بررسی دقیق ساختار بنا با استفاده از فناوریهای نوین بوده است. ابزارهایی مانند اسکن لیزری، تصویربرداری حرارتی و مدلسازی دیجیتال کمک میکنند تا آسیبهای پنهان شناسایی شوند.
او تأکید میکند: در مورد بناهای تاریخی اصفهان نیز باید همین رویکرد علمی دنبال شود. مرمت شتابزده و بدون بررسیهای تخصصی میتواند به اصالت بنا آسیب بزند. در بسیاری از موارد بهتر است روند مرمت با دقت و در چند مرحله انجام شود تا نتیجه نهایی با معیارهای بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی هماهنگ باشد.
به گفته منتظر، یکی از نگرانیهای مهم در مورد کاخ چهلستون و دیگر بناهای صفوی، وضعیت نقاشیهای دیواری و تزئینات داخلی است. این آثار هنری به دلیل قدمت و حساسیت مواد به کار رفته در آنها ممکن است در برابر لرزش و تغییرات محیطی آسیبپذیر باشند.
او معتقد است که همکاری بینالمللی نیز میتواند در این زمینه مفید باشد. در بسیاری از پروژههای مرمت پس از بحران، تیمهای متخصص از کشورهای مختلف با همکاری یونسکو و ایکوموس در روند حفاظت و مرمت مشارکت داشتهاند و این تجربه میتواند برای بناهای تاریخی ایران نیز مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت تدوین برنامه حفاظت اضطراری برای میراث فرهنگی
مهدی کاظمی، پژوهشگر سیاستگذاری میراث فرهنگی، معتقد است: رخدادهای اخیر نشان میدهد حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران باید به یک اولویت جدی در برنامهریزیهای ملی تبدیل شود. به گفته او بسیاری از کشورها در سالهای اخیر برنامههایی تحت عنوان حفاظت اضطراری از میراث فرهنگی تدوین کردهاند.
او در گفتگو با خبرنگار مهر توضیح میدهد: این برنامهها شامل اقداماتی مانند مستندسازی کامل آثار تاریخی، ایجاد بانکهای اطلاعاتی دیجیتال، آموزش نیروهای محلی برای حفاظت از آثار و پیشبینی روشهای انتقال یا حفاظت از اشیای ارزشمند در شرایط اضطراری است.
کاظمی میگوید: در شهری مانند اصفهان که دارای مجموعهای گسترده از بناهای تاریخی است، چنین برنامهای میتواند نقش مهمی در کاهش آسیبها ایفا کند. برای مثال تهیه مدلهای سهبعدی دقیق از بناهای تاریخی میتواند در صورت آسیب دیدن آنها به روند مرمت کمک کند.
او همچنین بر نقش همکاری میان نهادهای مختلف تأکید میکند. حفاظت از میراث فرهنگی تنها وظیفه سازمان میراث فرهنگی نیست و نهادهایی مانند شهرداریها، مدیریت بحران و حتی نیروهای امدادی نیز باید در این زمینه آموزش ببینند.
به گفته این پژوهشگر، تجربههای جهانی نشان میدهد که آگاهی عمومی نیز نقش مهمی در حفاظت از میراث فرهنگی دارد. در بسیاری از کشورها شهروندان در شرایط بحران به عنوان نخستین حلقه حفاظت از آثار تاریخی عمل میکنند و میتوانند در جلوگیری از تخریب یا غارت آثار نقش مؤثری داشته باشند.
کاظمی معتقد است: رخدادهای اخیر میتواند به فرصتی برای بازنگری در سیاستهای حفاظت از میراث فرهنگی تبدیل شود. اگر از تجربههای جهانی به شکل علمی و نظاممند استفاده شود، میتوان از این بحران برای تقویت نظام حفاظت از آثار تاریخی کشور بهره گرفت.
در نهایت تجربههای جهانی نشان میدهد که میراث فرهنگی در زمان جنگ بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه و حفاظت است. شهر تاریخی اصفهان که یکی از مهمترین مراکز میراث فرهنگی جهان به شمار میرود، اکنون در نقطهای قرار دارد که تصمیمهای امروز درباره حفاظت و مرمت آثار آن میتواند سرنوشت این میراث چندصد ساله را برای نسلهای آینده رقم بزند.
