هفته قوه قضائیه فرصتی برای بازخوانی مسیری است که با شهید آیتالله دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی آغاز شد و امروز، پس از بیش از چهار دهه تجربه، به مرحلهای رسیده که انتظار جامعه از دستگاه قضا تنها صدور حکم نیست؛ بلکه تحقق عدالت، شفافیت، مبارزه با فساد، پاسخگویی، اعتماد عمومی و بهرهگیری از فناوریهای نوین را نیز در بر میگیرد.
شهادت شهید بهشتی و ۷۲ تن از یاران انقلاب در هفتم تیر ۱۳۶۰، تلاشی برای متوقف کردن شکلگیری ساختار عدالت در جمهوری اسلامی بود؛ اما اندیشه او در دستگاه قضایی تداوم یافت. اندیشهای که عدالت، استقلال قاضی و صیانت از حقوق مردم را ارکان اصلی قضا میدانست.
شهید بهشتی را میتوان معمار دستگاه قضایی جمهوری اسلامی دانست. در این دوره، ایجاد ساختارهای قضایی متناسب با قانون اساسی، تربیت نیروهای متعهد و تبیین جایگاه قوه قضائیه بهعنوان پناهگاه مردم در اولویت قرار گرفت.
در دوره آیتالله محمد یزدی، تمرکز بر تثبیت ساختارهای سازمانی، ساماندهی دادگاهها و ایجاد انسجام اداری بود؛ ضرورتی که کشور در سالهای پس از انقلاب به آن نیاز داشت.
آیتالله سیدمحمود هاشمی شاهرودی با رویکرد اصلاح ساختاری، موضوعاتی همچون توسعه شوراهای حل اختلاف، کاهش اطاله دادرسی، اصلاح فرآیندها و توجه بیشتر به حقوق شهروندی را دنبال کرد.
در دوره آیتالله صادق آملی لاریجانی نیز توسعه خدمات الکترونیک، ثبت دیجیتال پروندهها و تقویت زیرساختهای فناوری اطلاعات سرعت گرفت و زمینه گسترش دادرسی هوشمند فراهم شد.
با حضور شهید آیتالله سید ابراهیم رئیسی، «سند تحول قضایی» محور برنامهها قرار گرفت. مبارزه با مفاسد اقتصادی، رسیدگی به پروندههای کلان، مردمیسازی قوه قضائیه، بازدیدهای میدانی از زندانها و توجه به کرامت مراجعان از مهمترین اقدامات این دوره بود.
در دوره حجتالاسلام والمسلمین محسنی اژهای نیز اجرای سند تحول با تأکید بر ارتباط مستقیم با مردم، کاهش جمعیت کیفری زندانها، توسعه دادرسی الکترونیک، حمایت از تولید و احیای حقوق عامه ادامه یافته است.
رهبر انقلاب نیز همواره بر اجرای شجاعانه عدالت، مبارزه با فساد، احیای حقوق عامه، اتقان آرای قضایی، حفظ استقلال دستگاه قضا، تقویت اعتماد عمومی و اطلاعرسانی مؤثر درباره عملکرد این دستگاه تأکید کردهاند.
امروزه یکی از مهمترین عرصههای تحول، حوزه اطلاعرسانی است. اجرای عدالت، زمانی سرمایه اجتماعی میآفریند که مردم آثار آن را بهدرستی ببینند و لمس کنند. از همین رو، تبیین شفاف و دقیق عملکرد دستگاه قضا و ارتقای تصویر رسانهای قوه قضائیه، مکمل تحقق عدالت و تقویت اعتماد عمومی است.
قوه قضائیه امروز از نظر ساختاری، فناوری و تجربه مدیریتی نسبت به چهار دهه گذشته پیشرفت قابل توجهی داشته است؛ اما همزمان، مطالبات جامعه نیز افزایش یافته است. کاهش اطاله دادرسی، شفافیت بیشتر، دسترسی آسانتر به خدمات، برخورد کریمانه با مردم و مبارزه بدون تبعیض با فساد، همچنان از مهمترین انتظارات افکار عمومی به شمار میرود.
اگر دوره شهید بهشتی را «تأسیس»، دوره آیتالله یزدی را «تثبیت»، دوره هاشمی شاهرودی را «اصلاح»، دوره آملی لاریجانی را «نوسازی»، دوره شهید رئیسی را «تحول» و دوره محسنی اژهای را «تکمیل تحول» بنامیم، آینده دستگاه قضا در گرو تحقق کامل همان آرمانی است که شهید بهشتی برای آن جان خود را فدا کرد؛ عدالتی که نهتنها اجرا شود، بلکه در زندگی مردم نیز احساس و اعتماد عمومی را تقویت کند.
صفورا ترقی
