در فرهنگ ایران، به ویژه در خراسان که به روحیه استوار و حماسی شهرت دارد، موسیقی سوگواری پلی میان زندگی مادی و مفاهیم بالاتر است. این نوع موسیقی زمانی که کلمات توانایی بیان عمق اندوه را ندارند، وارد عمل میشود و باعث ایجاد هماهنگی و همبستگی میان سوگواران میگردد.
موسیقی آیینی در خراسان، مرز بین نوحه غمگین و حماسه مقاومت را کمرنگ میکند. در این فرآیند، درد جدایی به نیرویی برای تداوم مسیر تبدیل میشود و آرمانهای فرد از دست رفته، از طریق نغمههای پرشور، در ذهن و قلب مردم زنده نگه داشته میشود. این رویکرد باعث میشود جامعه بتواند با واقعیت مرگ، نه به عنوان یک شکست، بلکه به عنوان فرصتی برای بازسازی و یادآوری ارزشهای انسانی برخورد کند.
یک پژوهشگر موسیقی مقامی در تشریح جایگاه موسیقی در لحظات وداع گفت: در زمان فقدان، کلمات اغلب در برابر عمق احساسات ناتواناند و در اینجاست که موسیقی با ملودیها و ریتمهای خاص خود، فضایی برای همدردی احساسی فراهم میکند.
حسن عابدینی در گفت و گو با ایسنا افزود: نوحهها و مرثیهها صرفاً ابزاری برای ابراز ناراحتی نیستند، بلکه نوعی سوگ آگاهانه را ترویج میکنند که هدف آن، آگاهسازی از عظمت فقدان و بازشناسی ارزش وجودی فرد از دست رفته است.
وی تأکید کرد: در نوحههای حماسی، تمرکز از گریه به سمت ارزشها، ایثار و مقاومت تغییر میکند و بدین ترتیب، اندوه شخصی به یک ارزش ماندگار تبدیل میشود.
این پژوهشگر موسیقی مقامی در ادامه به نقش اجتماعی موسیقی در مراسم تشییع اشاره کرد و افزود: حضور جمعیت در این مراسم، به خودی خود یک نمایش قدرت اجتماعی است، اما موسیقی است که این انسجام بصری را به همبستگی شنیداری تبدیل میکند. زمانی که جمعیتی با یک ریتم یا ملودی واحد همراه میشوند، احساس یکی بودن و ید واحد بودن در میان شرکت کنندگان تقویت میگردد.
عابدینی افزود: برگزاری مراسمات باشکوه تشییع که با موسیقی متناسب همراه باشد، نشان از سرمایه اجتماعی یک جامعه و میزان اعتماد و مشارکت عمومی در آن است.
وی معتقد است: در تشییع رهبران، قهرمانان و شخصیتهای ملی و مذهبی، موسیقی از مرزهای مرثیه فراتر رفته و به حماسه تبدیل میشود. در این حالت، شیهههای کرنا(صدای بلند، کشیده، تیز و مقتدرانه)، ضربات دهل و ریتمهای کوبنده، اندوه فقدان را با صلابت و وعده پیروزی آرمانها در هم میآمیزند.
این کارشناس موسیقی آیینی تأکید کرد: این سبک از موسیقی، یک فرهنگ کنشگر ایجاد میکند. پیام نهفته در این آواها این است که مرگ فرد، پایان راه نیست، بلکه آغاز مسیری جدید برای پیروان آرمانهای اوست و در نتیجه، شرکت کنندگان را به کنشگری فعال در مسیر آن ارزشها دعوت میکند.
سازهای کوبهای ابزاری برای ایجاد ریتم سنگین و حماسی
عابدینی سازهای کوبهای نظیر دهل، سنج و طبل را ابزاری برای ایجاد ریتم سنگین و حماسی، اعلام حضور جمعیت و هماهنگسازی حرکت دانست و خاطرنشان کرد: در کنار آنها، سازهای بادی مانند سرنا، کرنا و شیپور با ایجاد صداهای کشیده و پرقدرت، فضایی باشکوه و رسمی را خلق میکنند.
وی همچنین به نقش مهم آواز و همخوانی توسط نوحهخوانان و مرثیهسرایان اشاره و بیان کرد: ملودیهای کند و سنگین برای بیان وقار و اندوه و ریتمهای یکنواخت برای ایجاد حس همبستگی به کار میروند.
عابدینی خاطرنشان کرد: در موسیقی نواحی، برخی مقامات و نغمات خاص به طور سنتی با مفاهیم اندوه یا حماسه پیوند خوردهاند که تأثیر روانی عمیقی بر شنونده دارند.
وی همچنین در خصوص سازهای شاخصی که در موسیقی آیینی منطقه خراسان نقش محوری دارند، گفت: در این منطقه، سازها تنها ابزاری برای تولید صدا نیستند، بلکه هر یک حامل معنایی نمادین در مراسم وداع هستند.
عابدینی در مورد دهل توضیح داد: این ساز در خراسان، ضربآهنگ حرکت جمعیت را تنظیم میکند. صدای بم و کوبنده دهل در مراسمات تشییع، حس صلابت و شکوه را القا کرده و به نوعی، اعلام کننده حضور یک جبهه متحد در سوگ است.
وی تأکید کرد: ریتمهای تکرار شونده دهل، حالتی از خلسه جمعی و همسویی روانی ایجاد میکند که اندوه فردی را به یک تجربه جمعی تبدیل مینماید.
این پژوهشگر موسیقی مقامی همچنین در مورد سرنا، بیان کرد: برخلاف کاربرد رایج آن در جشنها، سرنا در مراسمات سوگواری سنتی برخی اقوام خراسان، نغماتی حزنانگیز و کشیده اجرا میکند که یادآور فریاد فقدان است. تضاد میان صدای تیز سرنا و صدای بم دهل، تعادلی میان حزن و حماسه ایجاد میکند؛ در واقع سرنا بیانگر اشکی جاری و دهل بیانگر ارادهای استوار است.
ویژگیهای خاص موسیقی آیینی در خراسان و ایران
عابدینی، با اشاره به جایگاه موسیقی در مراسم تشییع و وداع، بر نقش مهم این هنر در تقویت همبستگی اجتماعی و بازتعریف هویت جمعی تأکید کرد و خراسان را منطقهای پیشرو در اجرای نوحههای حماسی دانست که بر ارزشهای شجاعت، ایثار و مقاومت تمرکز دارد.
وی اظهار کرد: خراسان در اجرای نوحههایی که بر شجاعت، ایثار و صلابت تأکید دارند، سابقهای درخشان دارد. مراسم تشییع شهدا نمونهای بارز از ترکیب حضور پرشور مردم با سرودهای حماسی است که نشان از اوج پیوند میان فرهنگ عامه و ارزشهای دفاع مقدس است.
این کارشناس موسیقی با اشاره به بافت فرهنگی مناطق مختلف، افزود: در برخی مناطق، به کارگیری سازهایی چون دهل و سرنا در مراسم سوگواری، نشان از ریشههای عمیق فرهنگی دارد.
عابدینی خاطرنشان کرد: موسیقی در آئینهای تشییع، فراتر از یک عنصر تزئینی یا صرفاً ابزاری برای ابراز ناراحتی است؛ بلکه در واقع ابزاری قدرتمند برای بازتعریف هویت و تقویت همبستگی اجتماعی در لحظات حساس تاریخی عمل میکند.
وی با تأکید بر اهمیت حفظ میراث موسیقایی کشور گفت: درک این نقش عمیق و شناسایی دقیق سازهای بومی، ضرورت توجه علمی و فرهنگی به موسیقی آیینی و سوگ را بیش از پیش آشکار میسازد. حفظ این گنجینه فرهنگی به عنوان بخشی از حافظه جمعی ملت، نیازمند برنامهریزی دقیق و پژوهشهای مستند است.
انتهای پیام
