در این میان، گردشگری مذهبی جایگاهی متفاوت دارد؛ زیرا علاوه بر آثار اقتصادی، به تقویت سرمایه اجتماعی، معرفی فرهنگ بومی و انتقال میراث معنوی نیز کمک میکند.
استان زنجان یکی از مناطقی است که در کنار برخورداری از ظرفیتهای تاریخی و طبیعی، از داشتههای ارزشمند مذهبی و آیینی نیز بهرهمند است. وجود گنبد سلطانیه، حسینیه اعظم، بقاع متبرکه، مساجد تاریخی، آیینهای عزاداری و هنرهای سنتی، مجموعهای از ظرفیتها را در کنار یکدیگر قرار داده که میتواند زنجان را به یکی از مقاصد شاخص گردشگری مذهبی و فرهنگی کشور تبدیل کند؛ هرچند بسیاری از کارشناسان معتقدند این ظرفیتها هنوز آنگونه که باید به فرصت اقتصادی تبدیل نشدهاند.
واقعیت این است که گردشگری مذهبی دیگر تنها به حضور زائران در یک مکان مقدس محدود نمیشود. امروز بسیاری از کشورها تلاش میکنند با روایت تاریخ، فرهنگ، آیینها و سبک زندگی مردم، تجربهای متفاوت برای گردشگران خلق کنند؛ تجربهای که علاوه بر بازدید از یک اثر تاریخی یا مذهبی، شناخت عمیقتری از هویت یک منطقه نیز به همراه داشته باشد.
بررسیهای علمی نیز همین نگاه را تأیید میکند. بر اساس پژوهش های انجام شده؛ گردشگری مذهبی در جهان امروز تنها زیارت اماکن مقدس نیست، بلکه مجموعهای از فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی را در بر میگیرد و میتواند به یکی از منابع مهم درآمد، اشتغال و توسعه پایدار تبدیل شود. پژوهشگران این مطالعه معتقدند ایران با برخورداری از ظرفیتهای گسترده مذهبی، تاریخی و فرهنگی، توانایی آن را دارد که سهم بیشتری از بازار گردشگری منطقه را به خود اختصاص دهد؛ موضوعی که علاوه بر ایجاد درآمد، میتواند وابستگی اقتصاد به منابع سنتی را نیز کاهش دهد.
از همین منظر است که بسیاری از فعالان حوزه گردشگری بر این باورند زنجان نیز باید از نگاه صرفاً زیارتی فاصله بگیرد و گردشگری مذهبی را در پیوند با گردشگری تاریخی، فرهنگی، صنایعدستی و حتی خوراک محلی تعریف کند؛ زیرا گردشگر امروز تنها برای دیدن یک بنا سفر نمیکند، بلکه به دنبال تجربهای کامل از فرهنگ، آیین و زندگی مردم مقصد است.
گردشگری مذهبی؛ روایتی زنده از هویت مردم زنجان
زنجان در ایام مذهبی، بهویژه ماه محرم، چهرهای متفاوت از خود به نمایش میگذارد. حضور گسترده مردم در آیینهای عزاداری، فعالیت هیئتهای مذهبی، برگزاری دستههای عزاداری و حضور پررنگ نسلهای مختلف در این مراسم، تنها یک آیین مذهبی نیست؛ بلکه بخشی از میراث ناملموسی است که طی سالیان طولانی در فرهنگ مردم این استان ریشه دوانده است.
به اعتقاد کارشناسان، همین ویژگی میتواند یکی از مهمترین مزیتهای رقابتی زنجان در حوزه گردشگری باشد. در حالی که بسیاری از شهرها تنها با یک یا دو اثر تاریخی شناخته میشوند، زنجان این امکان را دارد که روایت تاریخ، مذهب، فرهنگ و زندگی اجتماعی را به صورت همزمان در اختیار گردشگران قرار دهد.
از سوی دیگر، شرایط اجتماعی ماههای اخیر نیز نشان داد آیینهای مذهبی همچنان نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی دارند. حضور گسترده مردم در مراسم مذهبی، علاوه بر نمایش باورهای دینی، تصویری از انسجام اجتماعی و هویت مشترک مردم استان را نیز به نمایش گذاشت؛ ظرفیتی که در صورت معرفی صحیح، میتواند جایگاه زنجان را در گردشگری مذهبی کشور بیش از گذشته تقویت کند.
آمارهای رسمی نیز نشان میدهد گردشگری زنجان در نوروز امسال با استقبال قابل توجهی همراه بوده است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان زنجان در گفتوگو با خبرنگار ایسنا با اشاره به آمار سفرهای نوروزی، اظهار میکند: از ابتدای فروردین تا پانزدهم این ماه، بیش از ۵۶ هزار نفر از جاذبههای گردشگری استان بازدید کردهاند.
سید میکائیل موسوی میافزاید: از این تعداد، ۶۷۵۵ نفر از محوطهها و تپههای تاریخی استان بازدید کردهاند و بیشترین استقبال نیز از گنبد سلطانیه، آرامگاه چلبیاوغلو و معبد داشکسن صورت گرفته است.
موسوی در ادامه اظهار میکند: در ایام نوروز، حدود ۲۰۰ بقعه متبرکه، امامزاده و مسجد تاریخی میزبان زائران بودند و در مجموع نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر از این اماکن بازدید کردند.
این آمارها نشان میدهد آثار تاریخی همچنان یکی از مهمترین مقاصد سفر در زنجان هستند؛ اما نکته قابل توجه آن است که بخش مهمی از سفرهای نوروزی نیز با انگیزه حضور در اماکن مذهبی انجام شده است.
اجرای طرح آرامش بهاری، استقرار موکبها، ایستگاههای صلواتی و ارائه خدمات فرهنگی و رفاهی نیز بخشی از برنامههایی بود که برای خدمترسانی به زائران و مسافران نوروزی اجرا شد.
آنچه از این آمارها برمیآید، این است که گردشگری مذهبی در زنجان دیگر یک ظرفیت جانبی محسوب نمیشود، بلکه یکی از مهمترین عوامل جذب مسافر به استان است. با این حال، کارشناسان معتقدند افزایش تعداد بازدیدکنندگان به تنهایی نمیتواند معیار موفقیت گردشگری باشد، بلکه آنچه اهمیت بیشتری دارد، افزایش مدت ماندگاری گردشگران و تبدیل حضور آنها به رونق اقتصادی برای شهر است.
وقتی کیفیت خدمات، به اندازه جاذبههای گردشگری اهمیت پیدا میکند
تجربه بسیاری از شهرهای گردشگرپذیر نشان داده است که موفقیت در صنعت گردشگری تنها به وجود آثار تاریخی یا اماکن مذهبی وابسته نیست. هرچند جاذبههای طبیعی، تاریخی و فرهنگی، نخستین انگیزه سفر را ایجاد میکنند، اما آنچه باعث بازگشت دوباره گردشگر و معرفی مقصد به دیگران میشود، کیفیت خدمات، امکانات اقامتی، دسترسی مناسب، نظافت شهری و مدیریت سفر است.
در همین راستا، مسئولان اداره میراث زنجان میگویند: از ابتدای تعطیلات تا ۱۵ فروردین، سه هزار و ۶۸۸ نفر-شب اقامت در مراکز رسمی استان ثبت شده است.
که در همین مدت بیش از هزار و ۱۰ مورد بازدید نظارتی از مراکز اقامتی، پذیرایی و تأسیسات گردشگری انجام شده و هیچ شکایتی نیز در سامانه ملی ۰۹۶۲۹ ثبت نشده است.
اگر چه این آمارها از عملکرد مطلوب مجموعههای خدماتی استان حکایت دارد، اما کارشناسان معتقدند برای تبدیل زنجان به مقصد اصلی گردشگری، باید مدت اقامت مسافران افزایش یابد. در حال حاضر بخش قابل توجهی از گردشگران، زنجان را به عنوان شهری بین مسیر انتخاب میکنند و پس از بازدید از چند جاذبه، سفر خود را ادامه میدهند؛ موضوعی که باعث میشود سهم اقتصاد محلی از صنعت گردشگری کمتر از ظرفیت واقعی استان باشد.
از نگاه متخصصان، توسعه اقامتگاههای بومگردی، ایجاد مسیرهای گردشگری ترکیبی، برگزاری رویدادهای فرهنگی و مذهبی و معرفی بهتر غذاهای محلی میتواند ماندگاری گردشگران را افزایش دهد و سهم کسبوکارهای محلی از درآمد گردشگری را بیشتر کند.
یکی دیگر از موضوعاتی که طی سالهای اخیر در حوزه گردشگری مورد توجه قرار گرفته، مسئله روایتگری است. بسیاری از کارشناسان معتقدند گردشگر امروز تنها برای تماشای یک بنای تاریخی یا حضور در یک مکان مذهبی سفر نمیکند، بلکه به دنبال شنیدن روایتها، آشنایی با تاریخ و درک فرهنگ مردمی است که آن اثر را شکل دادهاند.
در همین راستا، علی دارابی، قائممقام وزیر و معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در بازدیدی که ماه گذشته از حسینیه اعظم زنجان داشت، بر اهمیت حفظ هویت تاریخی و مذهبی این مجموعه تأکید کرد.
وی با اشاره به آثار باقیمانده از ترکشها و آسیبهای ناشی از جنگ اظهار کرد: این نشانهها نباید صرفاً پاکسازی شوند، بلکه بخشی از حافظه تاریخی کشور به شمار میروند و حفظ آنها میتواند نسلهای آینده را با بخشی از واقعیتهای تاریخ معاصر آشنا کند.
دارابی در ادامه میافزاید: حسینیه اعظم زنجان تنها یک مکان مذهبی نیست، بلکه یکی از مهمترین ظرفیتهای گردشگری مذهبی کشور محسوب میشود. به گفته وی، آیین دسته عزاداری این مجموعه که در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شده، ظرفیت معرفی در سطح بینالمللی را نیز دارد.
دارابی همچنین تأکید میکند: زنجان نباید تنها با گنبد سلطانیه شناخته شود، بلکه لازم است روایت تاریخ، فرهنگ شیعی، آیینهای مذهبی و هویت اجتماعی این استان نیز در کنار آثار تاریخی به گردشگران معرفی شود؛ موضوعی که به اعتقاد کارشناسان میتواند تجربه سفر به زنجان را از یک بازدید ساده به سفری فرهنگی و ماندگار تبدیل کند.
آنچه از این اظهارات برمیآید، تغییر نگاه به مقوله میراث فرهنگی است. امروز حفاظت از بناهای تاریخی تنها به مرمت دیوارها و گنبدها محدود نمیشود، بلکه حفظ روایتها، آیینها و خاطره جمعی مردم نیز بخشی از فرآیند صیانت از میراث فرهنگی محسوب میشود.
مرمت بافت تاریخی؛ پلی میان گذشته و آینده
به باور کارشناسان، زمانی میتوان از توسعه پایدار گردشگری سخن گفت که آثار تاریخی از حالت منفصل خارج شوند و در قالب مسیرهای گردشگری، رویدادهای فرهنگی و فعالیتهای اقتصادی با زندگی شهروندان پیوند بخورند.
در کنار جاذبههای مذهبی و تاریخی، صنایعدستی نیز یکی از ارکان اصلی اقتصاد گردشگری به شمار میرود. تجربه بسیاری از شهرهای موفق گردشگری نشان داده است که بخش قابل توجهی از درآمد حاصل از سفر، از طریق فروش محصولات بومی و هنرهای سنتی ایجاد میشود.
به همین دلیل، کارشناسان معتقدند توسعه گردشگری بدون توجه به صنایعدستی، زنجیره ارزش این صنعت را ناقص میکند؛ زیرا گردشگران علاوه بر بازدید از جاذبهها، به دنبال خرید سوغات و محصولاتی هستند که هویت فرهنگی مقصد را به نمایش بگذارد.
در همین رابطه، داریوش نادری، معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان زنجان، در گفتوگو با ایسنا از اختصاص ۱۳۴ میلیارد تومان اعتبار استانی به حوزه گردشگری و صنایعدستی خبر میدهد.
وی میگوید: بر اساس برنامهریزی انجامشده، ۶۰ درصد این اعتبار به صنایعدستی و ۴۰ درصد به گردشگری اختصاص خواهد یافت تا علاوه بر حمایت از هنرمندان، زمینه توسعه زیرساختهای گردشگری نیز فراهم شود.
نادری در ادامه با اشاره به برخی رشتههای صنایعدستی که در معرض فراموشی قرار دارند، میافزاید: پنبهبافی، جاجیمبافی، پلاسبافی و گلیم ماهنشان از جمله هنرهایی هستند که نیازمند آموزش، حمایت و انتقال به نسل جدید هستند.
به گفته وی، آموزش هنرجویان جدید در رشته جاجیمبافی آغاز شده و دورههای تخصصی دیگری نیز برای احیای هنرهای بومی استان در دستور کار قرار دارد.
از نگاه کارشناسان، حفظ صنایعدستی تنها به معنای صیانت از یک هنر سنتی نیست، بلکه حفظ بخشی از هویت فرهنگی استان و ایجاد فرصتهای جدید برای اشتغال و درآمدزایی محسوب میشود؛ چرا که گردشگری و صنایعدستی دو بخش جداییناپذیر از یک زنجیره اقتصادی هستند.
از ظرفیت تا مزیت؛ وقتی گردشگری نیازمند تصمیمهای جدیتر است
با وجود همه ظرفیتهایی که زنجان در حوزه گردشگری مذهبی، تاریخی و فرهنگی در اختیار دارد، بسیاری از کارشناسان معتقدند فاصله قابل توجهی میان داراییهای گردشگری و اقتصاد گردشگری وجود دارد. به بیان دیگر، برخورداری از آثار ارزشمند تاریخی و آیینهای مذهبی، به تنهایی تضمینکننده رونق اقتصادی نیست؛ بلکه آنچه این ظرفیتها را به ثروت تبدیل میکند، برنامهریزی، سرمایهگذاری، بازاریابی و مدیریت یکپارچه است.
واقعیت این است که گردشگر امروز تنها برای بازدید از یک اثر تاریخی یا حضور در یک مراسم مذهبی سفر نمیکند. کیفیت اقامت، حملونقل، دسترسی آسان، امکانات رفاهی، معرفی مناسب جاذبهها، روایتگری حرفهای و حتی تجربه خرید و غذا، همگی بخشی از تصمیم گردشگر برای انتخاب یک مقصد هستند. از همین رو، توسعه گردشگری دیگر صرفاً وظیفه یک دستگاه اجرایی نیست، بلکه نیازمند هماهنگی میان مجموعهای از نهادهای فرهنگی، شهری، اقتصادی و بخش خصوصی است.
در همین راستا، مسئولان حوزه گردشگری و میراث فرهنگی استان زنجان از تدوین سند جامع زنجیره ارزش صنایعدستی در چارچوب برنامه هفتم توسعه خبر میدهند، گفته میشود این سند با هدف شناسایی ظرفیتها، رفع موانع تولید و عرضه محصولات و تعیین وظایف دستگاههای اجرایی تدوین شده است.
در این سند، برای هر دستگاه شاخصهای عملکردی مشخص شده تا اقدامات حوزه صنایعدستی و گردشگری از حالت کلی خارج و بر اساس اهداف قابل ارزیابی دنبال شود.
پس میتوان گفت، تدوین چنین اسنادی زمانی اثرگذار خواهد بود که به مرحله اجرا برسد و بتواند میان تولید، آموزش، سرمایهگذاری، بازاریابی و فروش محصولات ارتباط برقرار کند؛ زیرا توسعه گردشگری بدون تقویت صنایعدستی و اقتصاد محلی، اثرگذاری محدودی خواهد داشت.
در نهایت، آنچه آینده گردشگری زنجان را رقم خواهد زد، تنها تعداد آثار تاریخی یا اماکن مذهبی نیست، بلکه نحوه مدیریت این ظرفیتهاست. اگر زیرساختها متناسب با نیاز گردشگران توسعه یابد، اگر میراث فرهنگی با روایتهای جذاب و حرفهای به مخاطبان معرفی شود، اگر صنایعدستی و اقتصاد محلی در زنجیره گردشگری نقش پررنگتری پیدا کنند و اگر بخش خصوصی بیش از گذشته در این مسیر مشارکت داشته باشد، میتوان امیدوار بود که زنجان از یک استان عبوری به یکی از مقاصد مهم گردشگری مذهبی و فرهنگی کشور تبدیل شود؛ مسیری که در نهایت، هم به حفظ هویت این سرزمین کمک میکند و هم میتواند سهم قابل توجهی در توسعه اقتصادی استان داشته باشد.
انتهای پیام
