استان مازندران که با نام طبرستان، برگرفته از سبقه تاریخی این پهنه نیز شناخته میشود، مهد آداب و رسوم کهن و سنتهای بومی و خاصی است که شهرت آن در دورترین نقاط ایران و حتی خارج از مرزهای کشور زنده است و بر سر زبانها آورده میشود.
رسومی که در این استان ماندگار شدهاند، هویت خود را از این آب و خاک دارند و به نام این استان سند خوردهاند. مازندران شهرت خود را وامدار بسیاری از این آداب و رسوم و سنتهای کهن است که در قلب آن زبان و گویش و غذاهای بومی نیز نهفته است ...
بسیاری از این آداب و رسوم و سنتها پس از گرویدن مردم مازندران به اسلام بسته به فرهنگ مردمان مختلف این استان با آداب اسلامی درآمیخته و حتی شیوه اجرای آن در هر روستا با روستای دیگر متفاوت است که این خود وجه تمایزی بر آداب و رسوم سندخورده به نام این سرزمین است.
در کنار بقاع متبرکه و امامزادگان و تکایا در مازندران، سقانفارها هم در این دسته قرار میگیرند؛ سقانفارها، بناهایی با معماری چوبی که با ویژگیهای فنی و زیباییشناختی بسیار خاص، در اعتقادات مردم مذهبی و بومی مازندران و نیز در تاریخ معماری بومی ایران جایگاه ویژهای دارد.
سقانفارها عمدتاً بناهای به جا مانده از دوران قاجار که برخی از آنها هنوز ساختار و طرح و نقشهای قدیمیشان حفظ شده است، بهعنوان کانون اصلی عزاداری سرور و سالار شهیدان و قمر بنیهاشم (ع) مورد استفاده قرارمیگرفتند.
سقانفارهای شیاده و کیجاتکیه بابل، سقانفار بیزکی جویبار، سقانفار ریکنده بابل، سقانفار هندوکلا واجوارکلا آمل و چندین سقانفار دیگر در نقاط مختلف مازندران وجود دارند که سالهاست در مناسبتها محل تجمع مردم هستند.
با این حال، در دهههای اخیر، تحت تأثیر تغییرات اجتماعی و مدرنسازی، کارکرد سقانفارها با وجود شاخصههای معماری و هنری خاصی که دارند، به عنوان میراث ارزشمند از حافظه جمعی مردم و از دیدرسها پنهان شده و اکنون در ورطه فراموشی قرار گرفته است و در حوزه گردشگری مذهبی توجهی به آنها نمیشود.
اما خبر خوب این است که گروه پژوهشی مردان آثار تاریخی و جمعی از استادان دانشگاه های مازندران با هدف نجات و بازشناسایی «سقانفارها» - میراث منحصربفرد از تاریخ این دیار، وارد یک مأموریت علمی برای مقابله با فرآیند فراموشی، دست روی این زخم گذاشتهاند.
آنها با هدف احیا و معرفی دوباره این میراث به نسل جدید، فعالیتهای خود را برای مستندسازی، تحلیل ساختار و بازشناسی جایگاه تاریخی این بنا آغاز کردهاند تا بتوان از طریق معرفی دوباره به مردم و سازمانهای مسئول، این میراث را از نابودی نجات داد.
گروه مردان آثار تاریخی با همکاری مرکزتحقیق وپژوهش شهرداری ودانشگاه علمی کاربردی فرهنگ و هنر آمل و هتل شهر آمل در نشست فرهنگی با موضوع «سقانفار، میراث آیینی مازندران» و با دعوت از ذات الله نیک زاد عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی وگردشگری، علی ذبیحی، تاریخ پژوه، حسین علیشریفی، شاعر و پژوهشگرهنر، سارا سقایی، استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه شهید بهشتی و میثم فلاح باستان شناس در محل هتل شهر آمل به بررسی معماری، تاریخ و باستان شناختی، نام شناسی، نقوش و صورخیال سقانفارهای مازندران پرداختند.
سقانفارها تداعی کننده سقای کربلا
حسین اسلامی یکی از کارشناسان حوزه تاریخ مازندران چهارشنبه ۱۷ تیر، به جایگاه تاریخی سقانفارها دراین استان اشاره کرد وگفت: ساخت سقانفارها در کنار حسینیهها تداعیکننده نقش حضرت ابوالفضل العباس (ع) در کنار امام حسین (ع) در آبرسانی به یاران و خاندان ایشان در صحرای کربلا هستند و به همین دلیل نیز زمین سقانفارها در هر منطقهای موقوفه حضرت ابوالفضل (ع) است.
وی افزود: در ماه محرم در سقانفارها، ظرف بزرگ و بیضی شکلی قرار میدادند و در آن آب می ریختند تا مردم از آن آب بنوشند و به یاد تشنه کامان صحرای کربلا بر قاتلان حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و شهدای کربلا لعنت بفرستند.
بناهای چهارگوش در کنار تکایا و مساجد
علی ذبیحی، تاریخ پژوه در این نشست درباره سقانفارهای استان میگوید: این بناها را در مناطق مختلف مازندران با نامهای متفاوتی مانند ساق نِفار، سقانفار، ساقی نفار و سقاتالار میشناسند.
وی، درباره نحوه ساخت و اهمیت آن نیز افزود: ساختاراصیل این سازهها، چهارگوش چوبی و در دو سقف والهام گرفته از معماری بومی مازندران ساخته می شود که دارای چندین ستون در طبقه همکف و چندین ستون در طبقه بالایی هستند.
وی با بیان اینکه بناهای آیینی که سقف آنها با سفال و گالی پوشانده میشدند، در دوران قاجار رواج پیدا کردهاند. این بناهای دوطبقه عمدتا وقف حضرت ابوالفضل العباس (ع) هستند و به منظور برگزاری مراسم عزای سالار شهیدان و قمر بنیهاشم (ع) ساخته شدهاند.
ذبیحی ادامه داد: سقانفار از دو واژهی سقا و نفار یا نپار تشکیل شده است. سقا که یک واژه عربی است و به مشک آب یا شیر گفته میشود و نفار یا نپار هم در لغتنامه دهخدا به تختی با پایه بسیار بلند چون بالاخانهای که با پلههای چوبین بر آن بالا روند معنی شده است.
وی اضافه کرد: امکان رفتوآمد به طبقهی بالایی بنا از پلکان یا نردبان چوبی که با ۷ پله در گوشه ای از آن قرار میدهند فراهم میشود.
رد نقشهای ماندگار و مفهومی در سقانفارها
حسین علیشریفی، شاعر وپژوهشگرهنر به نقاشیهای بکار رفته در قسمتهای مختلف سقانفارها اشاره کرد و گفت: در ساخت جز به جز این بناهای چوبی، از هنر نقاشی، خوشنویسی و منبتکاری بطور چشمگیری مشاهده میشود.
وی افزود: نوع نقاشی های بکار رفته که الهام گرفته از ماه محرم، وقایع عاشورا ونیز فرشتگان الهی است، ریشه در تاریخ ایران زمین و خطه مازندران دارد که هدف نهایی آن دعوت به رستگاری و عاقبت بخیری است.
سقانفارها آثاری کاملا هنری با مضامینی تاریخی
سارا سقایی، استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه شهید بهشتی هم دراین خصوص به انواع نقشهای بکار رفته در سقانفارها اشاره کرد و ادامه داد: در سر ستونها، زیرسقف، و دیگرقسمتهای سقانفارها از اشعار محتشم کاشانی در وصف واقعه کربلا، ذکرائمه، بزرگان دینی و آیههای قرآنی حکاکی و نقش بسته است وبیشتر سبک نقوش نیز شباهت زیادی به سک قهوه خانهای رایج در دوره قاجار دارد.
میثم فلاح یکی از باستان شناس های مازندرانی هم در گفتوگو با ایسنا به برگزاری این همایش اشاره کرد و گفت: همایش سقانفارها بهعنوان یکی از میراثهای آیینی مازندران در قالب برنامه دی ماه شو، شب وطن با همکاری گروه مردان آثار تاریخی، مرکز پژوهش شهرداری آمل، دانشگاه علمی کاربردی فرهنگ وهنر و هتل شهر آمل در قالب دوشنبههای فرهنگی برگزار شد و خوشبختانه با حضور استادان و پژوهشگران علاقمندان به این حوزه واستقبال خوبی درمحل هتل شهر آمل برگزار شد.
میثم فلاح افزود: هدف اصلی و مهم دربرگزاری این نشست، معرفی و جایگاه معماری وتاریخی سقانفارها در زیست بوم مردم مازندران است و این حساسیت را درخصوص سازه های پرمعنای سقانفارها درمازندران به مردم بدهیم که نقش وکارکردی که در سطح استان درمناسبت های مختلف به خصوص ماه محرم دراین خطه داشتند، نباید مورد بی مهری و فراموشی قرار بگیرد.
وی، گسترده وجود سقانفارها را در مناطقی از آمل، بابل، بابلسر، سوادکوه، نور و محمودآباد، قائمشهر، جویبار، ساری و بهشهر اعلام و اضافه کرد: خوشبختانه بسیاری ازاین سقانفارها درفهرست آثارملی کشور بهعنوان یک بنای با ارزش معماری و تاریخی نیز ثبت شده است.
این باستان شناس صاحب سبک آملی با بیان اینکه آمار دقیقی از تعداد باقی مانده از سقانفارها درمازندران وجود ندارد، یادآورشد: امیدواریم با تداوم برگزاری این نشستها برخی از حساسیتهای اجتماعی مردم نسبت به تاریخچه و کارکرد سقانفارها دراستان شناسانده شود و نیز متولیان امر درحوزه اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران در جهت حفظ واحیای آنها به بهرهگیری از ظرفیتهای مردمی اهتمام ویژهای داشته باشند.
به گفته این باستان شناس این ماموریت، تنها یک تحقیق علمی نیست، بلکه تلاشی برای بازگشت به ریشهها و افتخار به اصالت مازندران است. اگر این تلاش ها به حمایت گستردهتر تبدیل نشود، بخشی از روح وتاریخ مازندران برای همیشه در دل تاریخ گم خواهد شد.
انتهای پیام
