این تصور، در حالی که از منظر داروسازی بالینی میتواند ناقص و در برخی موارد گمراه کننده باشد، زیرا بدن در پاسخ به مصرف مزمن برخی داروها، مکانیسمهای تطبیقی فیزیولوژیک ایجاد میکند که قطع ناگهانی دارو، این تعادل را برهم میزند و منجر به بروز علائمی میشود که گاه شدیدتر از مشکل اولیه تلقی میشود.
سندروم قطع دارو
در مورد PPIها، مصرف طولانی مدت موجب کاهش پایدار ترشح اسید معده و به دنبال آن، افزایش جبرانی سطح گاسترین در خون میشود، با قطع ناگهانی دارو، این گاسترین بالا برای مدتی باقی میماند و محرک تولید بیش از حد اسید معده می شود، پدیدهای که با عنوان « افزایش برگشتی ترشح اسید» شناخته میشود.
نتیجه آن، بازگشت یا حتی تشدید علائمی مانند سوزش سردل و نارسایی گوارشی است که بیمار آن را عود بیماری اولیه تصور میکند و اغلب به مصرف خودسرانه مجدد دارو یا افزایش دز روی میآورد، بدون آنکه از ماهیت گذرا و قابل مدیریت این پدیده آگاه باشد.
این الگو، اختصاصی به PPIها نیست. کورتیکواستروئیدهای خوراکی مصرفشده در دورههای طولانی، بتابلاکرها، برخی داروهای ضداضطراب و آرامبخش و حتی برخی مسکنهای اپیوئیدی نیز در صورت قطع ناگهانی، میتوانند طیفی از واکنشهای ترک را از خفیف تا شدید ایجاد کنند.
آنچه این داروها را در ذهن عموم «بیخطر» جلوه میدهد، غالباً در دسترسبودن آسان، نبود نیاز به نسخه در برخی موارد، یا سابقه مصرف طولانی بدون بروز عارضه محسوس است، در حالی که خطر واقعی، نه در مصرف مداوم، بلکه در قطع ناگهانی و بدون برنامه آن نهفته است.
نقش داروساز در این زمینه، شناسایی بیمارانی است که مصرف طولانیمدت این دسته داروها را دارند و ارائه آموزش پیشینی درباره ضرورت قطع تدریجی بهجای توقف ناگهانی نقش دیگر آنها است.
تنظیم برنامه کاهش پلکانی دز، تحت نظارت تیم درمان، میتواند از بروز علائم برگشتی یا سندرم ترک جلوگیری کند و از مصرف بیرویه و طولانیتر از حد نیاز پیشگیری کند، این مداخله ساده اما مؤثر، یکی از حوزههایی است که دانش تخصصی داروساز میتواند تفاوت محسوسی در کیفیت مراقبت از بیمار ایجاد کند.
در نهایت، آگاهی از این پدیده نهتنها بیمار را از تجربه ناخوشایند و غیرضروری بازگشت علائم مصون نگه میدارد، بلکه از سوءتفاهم بالینی و ادامه بیدلیل درمان نیز جلوگیری میکند. مشاوره دارویی دقیق در لحظه تجویز و در طول درمان، پلی است میان مصرف ایمن دارو و پرهیز از پیامدهای ناخواسته قطع ناگهانی آن.
متخصص داروسازی بالینی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز
