خبرگزاری مهر - گروه استان ها: زاگرس در استان ایلام، که بخش بزرگی از آن را درختان کهنسال بنه پوشاندهاند، از دیرباز به دلیل تولید صمغی با ارزش به نام سقز، مورد توجه بهرهبرداران محلی بودهاند؛ این صمغ که از دل زخمهای ایجاد شده بر تنه درختان ترشح میشود، در صنایع دارویی، غذایی و تولید آدامس طبیعی کاربرد فراوانی دارد و سالهاست که معیشت بسیاری از خانوادههای روستایی به برداشت این محصول ارزشمند گره خورده است.
با این حال، در سالهای اخیر، برداشت بیرویه و غیراصولی این صمغ، آسیبهای جبرانناپذیری به پیکر جنگلهای زاگرس وارد کرده است؛ از سوی دیگر عدم رعایت فاصله استاندارد چهارساله بین دورههای برداشت و ایجاد شکافهای عمیق و بیش از حد مجاز بر تنه درختان، توان حیاتی درختان بنه را به شدت کاهش داده که این فشار مضاعف در کنار خشکسالیهای پیاپی و آتشسوزیهای مکرر، زنگ خطری برای پایداری این اکوسیستم ارزشمند به صدا درآورده است.
تجربه سالهای اخیر نشان داده هرگاه اصول برداشت پایدار نادیده گرفته شده، خسارتهای جبرانناپذیری به جنگلهای زاگرس وارد میشود؛ بنابراین امروز بیش از هر زمان دیگری، ضرورت بازنگری در روشهای برداشت صمغ و جایگزینی رویکردهای علمی و پایدار، احساس میشود تا بتوان هم از این گنجینه ارزشمند بهره برد و هم آن را برای نسلهای آینده حفظ کرد.
باید گفت صمغ ایلام همچنان یکی از ظرفیتهای مغفول مانده استان است که با مدیریت صحیح و برنامهریزی علمی، میتواند هم به حفظ جنگلها کمک کند و هم به منبع درآمدی پایدار برای جوامع محلی تبدیل شود؛ در این میان، آگاهیبخشی به بهرهبرداران محلی و تشویق آنان به رعایت اصول برداشت پایدار، میتواند گامی مؤثر در جهت کاهش تخریب و حفظ این سرمایههای ملی باشد.
صمغ بنه ایلام، گنجینهای ارزشمند با کاربردهای بینالمللی است
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اهمیت علمی و اقتصادی صمغ درختان بنه (سقز) در استان، اظهار داشت: این فرآورده ارزشمند، یکی از ظرفیتهای مغفول مانده جنگلهای زاگرس است که با وجود کاربردهای گسترده در صنایع غذایی، دارویی و بهداشتی، همچنان به صورت سنتی و غیراصولی برداشت میشود.
علی نجفی فر با بیان اینکه صمغ بنه در ایران با نام «سقز» شناخته میشود و یک ترکیب اولئورزین با ارزش است که از لایه خارجی پوست داخلی درخت ترشح میشود، افزود: این ماده در تولید آدامسهای طبیعی، صنایع دارویی و حتی به عنوان یک آنتیاکسیدان قوی در تولید محصولات غذایی کاربرد دارد و خواص درمانی آن در طب سنتی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی ایلام با اشاره به پژوهشهای انجامشده در این مرکز برای بهینهسازی روشهای برداشت صمغ، تصریح کرد: در تحقیقات پیشین، تأثیر تعداد و طول شیارهای ایجاد شده بر تنه درختان و نیز وضعیت افقی، مورب یا عمودی آنها بر شادابی درختان مورد بررسی قرار گرفته و نتایج این پژوهشها نشان داده که رعایت اصول فنی برداشت میتواند ضمن حفظ سلامت درخت، بهرهوری اقتصادی را نیز افزایش دهد.
نجفیفر با تأکید بر اینکه صمغ بنه ایلام از کیفیت بالایی برخوردار است و در مقایسه با نمونههای سایر مناطق کشور، ترکیبات مؤثره مطلوبی دارد، خاطرنشان کرد: با برنامهریزی علمی و بهرهگیری از روشهای نوین برداشت، میتوان این گنجینه ارزشمند را به یکی از محورهای توسعه پایدار و اشتغالزایی در مناطق روستایی استان تبدیل کرد و از خروج خامفروشی این محصول با ارزش جلوگیری کرد.
وی در پایان با اشاره به ضرورت توجه ویژه به تحقیقات کاربردی در حوزه بهرهبرداری از صمغ بنه، گفت: مرکز تحقیقات کشاورزی استان آمادگی کامل دارد تا با همکاری دستگاههای اجرایی و بخش خصوصی، نسبت به انتقال یافتههای علمی و پژوهشی به عرصه تولید و بهرهبرداری پایدار اقدام کند و امیدواریم با این رویکرد، شاهد تحولی اساسی در مدیریت منابع طبیعی و اقتصاد جوامع محلی باشیم.
ممنوعیت برداشت صمغ، گامی برای احیای جنگلهای زاگرس است
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایلام در گفتگو با خبرنگار مهر، از ممنوعیت هرگونه برداشت صمغ از درختان بنه در سطح جنگلهای استان خبر داد و گفت: این تصمیم پس از بررسیهای کارشناسی و پایش دقیق وضعیت جنگلهای زاگرس اتخاذ شده است و تا زمانی که شاخصهای احیا در این عرصهها به شرایط مطلوب بازنگردد، این ممنوعیت ادامه خواهد داشت.
یاسم خانمحمدیان با بیان اینکه برداشت صمغ از درختان بنه، در صورت رعایت اصول فنی، میتواند یک فعالیت اقتصادی پایدار باشد، افزود: متأسفانه در سالهای اخیر، به دلیل برداشتهای بیرویه و غیراصولی، آسیبهای جدی به تنه درختان وارد شده است و عدم رعایت فاصله استاندارد چهارساله بین دورههای برداشت و ایجاد شکافهای عمیق و بیش از حد مجاز، توان حیاتی درختان بنه را به شدت کاهش داده است.
مدیرکل منابع طبیعی استان ایلام با اشاره به اینکه بیش از ۶۰ هزار هکتار از جنگلهای استان را درختان بنه تشکیل دادهاند، تصریح کرد: این درختان علاوه بر تولید صمغ با خواص دارویی و صنعتی، نقش مهمی در حفظ خاک، ذخیرهسازی آب و تعادل زیستمحیطی منطقه ایفا میکنند و هرگونه برداشت بیرویه، میتواند به فرسایش خاک، کاهش تنوع زیستی و تضعیف این بستر طبیعی منجر شود.
خانمحمدیان با تأکید بر اینکه حفظ و احیای جنگلهای زاگرس، یکی از اولویتهای اصلی این اداره کل است، خاطرنشان کرد: با اجرای این ممنوعیت، فرصتی برای بازسازی و ترمیم درختان بنه فراهم خواهد شد و از دغدغهمندی دوستداران طبیعت و فعالان محیط زیست قدردانی کرد.
وی در پایان از شهروندان خواست که در صورت مشاهده هرگونه برداشت غیرمجاز یا تخریب منابع طبیعی، مراتب را از طریق شماره ۱۵۰۴ به یگان حفاظت منابع طبیعی اطلاع دهند و تأکید کرد: با متخلفان برابر قانون برخورد قاطع صورت خواهد گرفت و مشارکت عمومی در حفاظت از این سرمایههای ملی، نقشی کلیدی در صیانت از جنگلهای زاگرس ایلام دارد.
همانگونه که صمغ بنه، میراثی کهن و گنجینهای ارزشمند در دل جنگلهای زاگرس است، بهرهبرداری از آن نیز نیازمند نگاهی علمی، اصولی و پایدار است تا بتوان از یک سو، معیشت جوامع محلی را تأمین کرد و از سوی دیگر، این سرمایه ملی را برای نسلهای آینده حفظ نمود و بیتردید، پژوهش و دانش، کلید طلایی این مسیر دشوار اما ضروری خواهد بود.
