راضیه احقاقی: شهرهای ایران در مقابل بحرانهای طبیعی و غیرطبیعی تابآور نیستند، تجربه دو جنگ طی یکسال اخیر تابآوری پایین شهرها در مقابل بحرانی نظیر جنگ را به نمایش گذاشت. این در حالی است که ایران در دهه60 تجربه جنگی هشت ساله را پشت سر گذاشته و انتظار میرفت که این تجربه باعث شود تا ارتقای تابآوری شهرها در مقابل جنگ مدنظر سیاستگذاران و مدیران شهری باشد.
این درحالیاست که در مبحث 21 مقررات ملی ساختمان قواعدی جامع و مشخص در زمینه شهرسازی و ساختمانسازی با رویکرد پدافند غیرعامل درنظر گرفته شده، اما این قواعد طی بیش از یک دهه اخیر توسط مدیریت شهری اجرایی نشده است. در این شرایط شورای شهر تهران درصدد برآمده است تا با مصوبهای جدید شهرداری را ملزم به اجرای تکالیف معوق 10سال اخیر خود برای ارتقا تابآوری ساختمانها و شهر تهران کند. به این ترتیب از این پس صدور پروانه و پایانکار منوط به ایجاد «اتاق امن» در هر واحد مسکونی خواهد بود؛ الزامی که با جریمه قابل بخشودگی نبوده و همین پیشنهاد امید به رعایت آن در ساختمانها را افزایش میدهد.
دفتر تدوین مقررات ملی ساختمان در دهه90 موضوع «پدافند غیر عامل» را در مبحث بیستویکم مقررات ملی ساختمان ایران در نظر گرفته بود، قوانینی که هرگز اجرایی نشد. پدافند غیرعامل مجموعهای از «اقدامات غیرمسلحانهای است که بهکارگیری آنها موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیبپذیری، ارتقای پایداری ملی، تداوم فعالیتهای ضروری و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدها و اقدامهای نظامی دشمن میشود. در این راستا در مبحث21 مقررات ملی ساختمان (ویرایش دوم) آمده است که در طراحی شهرها، در راستای حفظ جان مردم، تداوم بیوقفه فعالیتهای ضروری و کاهش آسیبپذیری شهرها، لازم است که در احداث ساختمانها الزامات پدافند غیرعامل رعایت شود.
بنابراین در مقررات ملی ساختمان تهیه شده در دهه90 به شکل مفصل حداقل ضوابط برای طراحی و اجرای ساختمان، تاسیسات و فضای عمومی ساختمان در برابر اثرات ناشی از تهدیدهای غیرطبیعی که از طریق دشمن ایجاد میشود درنظر گرفته شده بهنحویکه با رعایت آنها انتظار میرود که ساختمانها بتوانند حداقل عملکرد سازهای را تامین کنند و تلفات جای به حداقل برسد. درعین حال در این مبحث بر لزوم ایجاد مکانهای با دو کارکرد با قابلیت تبدیل به پناهگاه در شرایط خاص تاکید شده و الزامات موردنیاز به شکل کامل آورده شده است. اما تجربه جنگی 8ساله و تدوین قوانین موردنیاز در بخش «پدافند غیرعامل» نتوانست شهرها و ساختمانها در تمامی نقاط کشور را در مقابل جنگ تابآور کند، این موضوع نتیجه غفلت از اجرای قوانین تدوین شده در این خصوص طی حدود 2دهه اخیر و از زمان تدوین مبحث 21 مقررات ملی ساختمان بوده است.
در شرایطی که ضعف شهرها و ساختمانها در موضوع پدافند غیرعامل و زمان بحران طی دو جنگ اخیر مسجل شده، شورای شهر تهران درصدد برآمده است که با تصویب طرحی شهرداری تهران را ملزم به رعایت «الزامات پدافند غیرعامل در ساختمانها و طرحهای شهری» و «احداث و بهرهبرداری از پناهگاهها و فضاهای امن شهری» کند. این طرح در کمیسیون معماری و شهرسازی شورای شهر به تصویب رسیده و در دستور کار شورای شهر برای بررسی در صحن علنی قرار دارد. این طرح، تامین سه نوع «فضای ویژه» در شهر تهران، شامل ساختمانهای خصوصی و دولتی را اجباری کرده است که این فضاها عبارتند از «پناهگاه خصوصی» در ساختمانهای مسکونی؛ «پناهگاه عمومی» در سطح شهر و «فضای امن» در هر واحد مسکونی که از این پس ساخته شود.
در جنگ 12روزه (خرداد سال گذشته) روزنامه «دنیایاقتصاد» در گزارشی با عنوان «فضای «امن» آپارتمانتان کجاست؟» در گفتوگو با شاپور طاحونی استاد دانشگاه و عضو هیات تدوینکنندگان مبحث21 مقررات ملی ساختمان و عضو شورای تدوین مقررات ملی ساختمان تفاوت میان پناهگاه و فضای امن را تشریح کرد. در این گزارش به نقل از این استاد دانشگاه آمده: پناهگاه مکانی برای اسکان موقت است که در مقابل تهدیدهایی نظیر بمباران نسبت به ساختمانهای معمولی ایمنی و پایداری بالاتری دارد. در واقع اگر در زمان بمباران مردم به پناهگاه امن بروند، از آسیبهای احتمالی ناشی از ریزش ساختمانها در امان خواهند ماند. اما طبق مبحث21 مقررات ملی ساختمان فضای امن محلی است که جان افراد را از خطراتی نظیر ترکشهای ثانویه، موج انفجار و فروریزش آوار محافظت میکند. در واقع درحالیکه پناهگاهها در مقابل شلیک مستقیم بمب ایمن هستند؛ مناطق امن میتوانند خطرات جانبی حملات نظامی را مهار کنند.
درحالیکه مقررات مبحث21 مقررات ملی ساختمان، به شکل دقیقی الزامات «پناهگاه» و «نقاط امن» در ساختمانها را تشریح کرده، شورای شهر تهران درصدد است تا با تصویب این طرح مدیریت شهری را ملزم کند تا تکالیف معوق خود در خصوص «پدافند غیرعامل» را در شهر و ساختمانها اجرایی کند تا به این ترتیب از جان انسانها در زمان جنگ محافظت بهتری انجام شود.
یکی از مهمترین بخشهای طرح شورای شهر مربوط به «رعایت الزامات پدافند غیرعامل و تامین فضای امن و پناهگاه استاندارد برای کلیه ساختمانهای مشمول مطابق با الزامات مبحث21 مقررات ملی ساختمان و دستورالعمل اجرایی ماده2 » است. در این طرح تاکید شده درصورتی که عدم اجرای پناهگاه یا عدم تطبیق پناهگاه اجرا شده با پروانه ساختمانی، اخذ هرگونه وجه تحت عنوان جریمه مجاز نبوده و پرونده مذکور جهت تعیین تکلیف باید به کمیسیون ماده 100 ارجاع شود.
مطابق مقررات ملی ساختمان، فضای امن (اتاق امن)، فضایی در داخل واحدمسکونی است که باید در برابر بارهای ناشی از «انفجار» مقاومت داشته باشد؛ اتاق امن از سه ویژگی شامل «مقاومت در برابر آتش»، «ایمنی در برابر ترکش» و «عدم انباشت دود» برخوردار است. مساحت اتاق امن در هر آپارتمان باید 6مترمربع درنظر گرفته شود؛ البته این قید به مفهوم ایجاد فضایی مجزا بهعنوان اتاق امن نبوده و کاربری این فضای امن دوگانه خواهد بود. درواقع اتاقامن، اتاقی از آپارتمان است که دیوار و سقف آن با بتنآرمه ساخته شده، در اتاق ضدانفجار است و کاربری دوگانه دارد؛ بهنحویکه در شرایط عادی ساکنان امکان استفاده طبیعی از اتاق را داشته باشند و در هنگام حمله نظامی این اتاق قابلیت تبدیل به پناهگاه را داشته باشد.
اگرچه اغلب ساختمانهای فعلی در شهرهای کشور فاقد پناهگاه هستند، اما اگر این واحدها به پناهگاه مجهز بودند نیز در بخشی از حملات بهدلیل عدم اطلاع قبلی، شهروندان فرصت مراجعه به پناهگاه را ندارند و بنابراین داشتن فضایی امن در داخل هر واحد مسکونی بهدلیل سهولت و سرعت دسترسی بسیار مهم تلقی میشود. اگر طرح شورای شهر بتواند سازندگان را ملزم به ایجاد چنین فضایی کند، به واقع دستاوردی مهم در راستای ارتقای پدافند غیرعامل در طراحی شهری و ساختمانسازی تلقی میشود.
در این طرح سازمان آتشنشانی مسوول چک و کنترل اتاق امن در ساختمان تعیین شده است.
در طرح مذکور شهرداری تهران موظف شده است که بهمنظور ارتقای تابآوری شهری، حفاظت جان شهروندان، توسعه زیرساختهای ایمنی و مدیریت بحران، نسبت به احداث و بهرهبرداری از پناهگاه و فضاهای امن شهری و توجه به اصول پدافند غیرعامل را در دستور کار قرار دهد.
مطابق این طرح شهرداری تهران موظف است نسبت به احداث و بهرهبرداری از پناهگاهها برای استفاده عموم شهروندان اقدام کند. این پناهگاهها میتوانند در فضاهای عمومی، ایستگاههای مترو، تونلها و فضاهای زیرسطحی شهری، پارکینگهای طبقاتی و زیرزمینی، مراکز خدماتی و عموی دارای ظرفیت پناهگاهی، زیرگذرها و فضاهای دارای شرایط ایمنی مناسب و سایر فضاها ایجاد شوند. تامین فضاهای امن و پناهگاهها باید با تاکید بر استفاده چند عملکردی آنها باشد تا در شریاط غیراضطراری نیز تداوم فعالیت آنها حفظ شود و بهرهبرداری عادی از فضاهای موضوع این ماده نباید مانع از استفاده اضطرای آنها در شرایط بحران شود. در این گزارش تاکید شده که طراحی پناهگاهها باید بهگونهای باشد که برای افراد کم توان، معلولان و سالمندان قابل دسترسی باشد.
یکی از نکات حائز اهمیت طرح کمیسیون شهرسازی شورای شهر تهران تاکید بر لزوم بازنگری در ضوابط شهرسازی و معماری در طرحهای شهری است. کاهش تراکم ساختمانی و تراکم جمعیتی در سطوح مختلف شهر (با پایبندی به طرح تفصیل) در راستای کاهش تلفات و خسارات ناشی از حملات هوایی با اتخاذ سیاستهای بهرهگیری از اراضی دولتی و انتقال حق توسعه از موضوعات مطرح شده در این گزارش است.
براساس گزارشهای رسمی منتشرشده از سوی مسوولان تقریبا 35درصد خسارت (شامل خسارات جزئی، متوسط و تخریب) واحدهای مسکونی در جنگ 40روزه مربوط به شهر تهران بود، همچنین پایتخت بیشترین آمار شهدای غیرنظامی را در دو جنگ اخیر به خود اختصاص داد. شدت بیشتر حملات در تهران و تراکم بالای جمعیتی در این شهر دلیل اصلی خسارت بیشتر تهران در دو جنگ اخیر بود. بنابراین کاهش تراکم جمعیتی در این کلانشهر ضرورتی غیرقابل حذف برای افزایش تابآوری پایتخت در مقابل بحران است، موضوعی که در طرح شورای شهر نیز به آن اشاره شده است.
یک کارشناس حوزه شهری که از مدیران سابق مدیریت شهری تهران نیز هست در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» تاکید کرد که اگرچه کاهش تراکم جمعیتی تاثیر بسزایی در ارتقا تابآوری پایتخت دارد، اما با نگاهی واقعبینانه، تحقق این هدف در شرایط کنونی دور از انتظار است. اگر شورای شهر بتواند با مصوبات خود مانع افزایش تراکم و بارگذاری جدید جمعیتی در پایتخت شود، نتیجه قابل قبولی در زمینه ارتقا تابآوری پایتخت به دست آورده است.
در این طرح بر ظرفیت پناهگاههای خصوصی نیز تاکید شده است، پناهگاه خصوصی فضایی ایمن و مستحکمی است که در داخل یا مجاورت ساختمانهای مسکونی، تجاری، اداری یا صنعتی ساخته میشود و مالکیت و استفاده از آن در اختیار افراد یک ساختمان، مجتمع مسکونی یا سازمان و نهاد خاصی قرار دارد. درخصوص پناهگاههای عمومی شهرداری تهران موظف است نسبت به نگهداری، مقاومسازی، نوسازی و آماده بهکار نگه داشتن کلیه پناهگاههای عمومی در حوزه اختیار خود اقدام کند. در خصوص پناهگاههای خصوصی نیز بهرهبرداران ساختمانهای دارای پناهگاه خصوصی موظفند شرایط ایمنی و قابلیت بهرهبرداری آن را حفظ کنند.
در طرح مذکور برای تشویق سازندگان به ساخت پناهگاه و ایجاد فضای امن پیشنهاد شده است که پناهگاههای خصوصی و فضاهای امن در طبقات دارای کاربرد (تا متراژ مطابق سرانه) در پرداخت عوارض ساختمانی مطابق فضای مشاعی ساختمان محاسبه شود. شهرداری تهران موظف است برای تشویق به احداث پناهگاه یا فضاهای امن در آن دسته از ساختمانهای خصوصی موجود یا احداثی که مشمول پناهگاههای خصوصی و فضاهای امن نیستند، معافیتها، تسهیلات و بستههای مشوق در مصوبه عوارض ساختمانی پیشنهاد کند. نکات ارائه شده در این گزارش تنها بخشی از مهمترین موضوعاتی است که در طرح کمیسیون شهرسازی شورای شهر تهران به آن اشاره شده است.
طرح مذکور دارای نکات حائز اهمیتی است و اگر مجموع مدیریت شهری بتواند این طرح را اجرایی کند، موفقیتی مهم به دست آورده است. با وجود این جای خالی چند نکته در این طرح نمایان است. از آنجا که عمده توسعه زیرساختهای شهری توسط شهرداری تهران انجام میشود و در جنگ اخیر نیز دشمن بخشی از زیرساختها را هدف حمله قرار داد، انتظار میرود که ارتقای کیفی این زیرساختها برای شرایط جنگی مدنظر باشد. البته طبیعتا چنین موضوعی ملاحظات مالی را برای شهر به همراه خواهد داشت، اما دو جنگ اخیر نشان داد که صرف هزینه برای ارتقای تابآوری شهر و زیرساختها ضرورتی غیرقابل اجتناب است. از نکات مهم دیگر مطرح در این گزارش تاکید بر تراکم بالای جمعیتی در پایتخت و تاثیر آن بر کاهش تابآوری شهری است. با وجود این، باید دید که شورای شهر چگونه میتواند مانع افزایش تراکم پایتخت شود، بهخصوص در شرایطی که در وضعیت جنگی کنونی، تراکمفروشی به یکی از محلهای اصلی جبران خسارات شهر تبدیل شده است.
