به گزارش روز شنبه گروه آسیا و اقیانوسیه ایرنا از پایگاه خبری کانورسیشن، این اتفاق در برههای خطرناک برای رودخانههای جنوب آسیا رخ میدهد. چین در حال ساخت بزرگترین سد برقآبی جهان در بالادست رودخانه براهماپوترا است، هند برنامه سدسازی خود را تسریع میکند و معاهده حاکم بر تقسیم آب رودخانه گنگ بین هند و بنگلادش در دسامبر ۲۰۲۶ منقضی میشود.
سد پادما به جای کاهش ناامنی آب منطقهای، خطر افزودن به چرخه مهندسی یکجانبه رودخانه در سراسر شبه قاره را به همراه دارد و جنوب آسیا در حال ورود به یک مسابقه سدسازی منطقهای است.
موافقان سدسازی در بنگلادش میگویند که این سد، پاسخی عملگرایانه به ناامنی مزمن آب در این کشور است، داکا در انتهای سیستم رودخانهای وسیع گنگ-برهماپوترا قرار دارد، جایی که رودخانههایی که از هیمالیا سرچشمه میگیرند، قبل از رسیدن به دریا، هزاران کانال تشکیل میدهند.
با وجود این همه آب، کانالهای اصلی رودخانه در تابستان خشک میشوند و برخی از رودخانههای کوچکتر به سرعت در حال ناپدید شدن هستند.
از دهه ۱۹۷۰، سد فاراکا که در بالای رودخانه گنگ در هند ساخته شده است، آب را به سمت شهر بزرگ کلکته منحرف کرده تا رسوبات را از بندر آن دور کند.
عواقب این امر برای بنگلادش به خوبی مستند شده است رودخانههای آن خشک شده و قابلیت کشتیرانی آنها کاهش یافته است آنها همچنین شورتر شدهاند و سطح آبهای زیرزمینی کاهش یافته و فرسایش شدید کنارههای رودخانه رخ داده است.
کشاورزی دشوارتر شده و ذخایر ماهی کاهش یافته است و این فشارهای زیستمحیطی بسیاری از مردم را مجبور به مهاجرت از کشور کرده است.
از همه مهمتر، کاهش جریان آب شیرین به سونداربانس - بزرگترین جنگل حرا جهان که بین بنگلادش و هند مشترک است - آسیب رسانده است.
در آنجا، افزایش شوری باعث "خشکیدن ناگهانی" گسترده درختان حرا و از بین رفتن قابل توجه تنوع زیستی شده است.
پس از تکمیل، بخش مرکزی سد پادما، سدی عظیم به طول بیش از دو کیلومتر خواهد بود این سد برای ذخیره آب در طول فصل بارندگیهای موسمی و آزادسازی آن در ماههای خشکتر طراحی شده است و با حفظ جریان آب شیرین و هدایت آب شور به پاییندست در طول فصل خشک، به کاهش نفوذ شوری کمک میکند.
در تئوری، این سد، تعدادی از رودخانههای کوچکتر در غرب بنگلادش را احیا خواهد کرد دولت ادعا میکند که این سد، آبیاری را در بیشتر مناطق کشور پشتیبانی میکند و در عین حال تولید برنج و ماهی را افزایش میدهد.
سد پادما، بزرگترین کانال سیستم رودخانه گنگ در بنگلادش را پوشش خواهد دادبا این حال، این پروژه مجموعهای از نگرانیهای زیستمحیطی و ژئوپلیتیکی را مطرح میکند که شایسته بررسی جدی هستند.
فوریترین مورد مربوط به گل و لای است، زیرا گنگ رودخانهای فوقالعاده رسوبخیز است سدهاب خاکی باعث میشود آب رودخانه سرعت و انرژی لازم برای حمل رسوب را از دست بدهد و رسوبات به بالادست ریخته شوند.
ساخت دومین مانع بزرگ در پاییندست - سد پادما - خطر تشدید این اثرات را به همراه دارد، به طور بالقوه بارهای رسوبی اضافی را بین دو سازه به دام میاندازد و فشار سیل را تشدید میکند.
عواقب پاییندست میتواند به همان اندازه جدی باشد انحراف آب به کانالهای رودخانهای جنوب غربی - هدف اعلامشده این پروژه - به معنای کاهش جریان در سیستمهای رودخانهای اصلی است.
اگر این جریانها به اندازه کافی قوی نباشند که آبهای شور جزر و مدی را به عقب برانند، بخشهایی از سواحل بنگلادش، به جای بهرهمندی از بهبود امنیت آب، ممکن است با تسریع شور شدن مواجه شوند.
بنگلادش در حال پاسخ دادن به خسارات ناشی از سد فاراکای هند با یک سد بزرگ از جانب خود است.
فاراکا برای حل یک مشکل اقتصادی در بالادست ساخته شد، اما هزینههای زیستمحیطی عمدهای را در پاییندست
در بنگلادش تحمیل کرد و آن مشکلات اقتصادی هنوز حل نشدهاند، بندر کلکته هنوز از گل و لای رنج میبرد و نیاز به لایروبی مداوم دارد.
مخالفان این سد نگرانند که سد پادما نیز موجب بروز و تکرار اختلال بزرگ زیستمحیطی بدون مزایای وعده داده شده، شود به عبارت دیگر، همان رویکرد مهندسی که به بنگلادش آسیب رساند، ممکن است به زودی در آن کشور نیز تکرار شود.
مبارزه منطقهای بر سر رودخانهها
این پروژه همچنین به جریان آب کافی به بنگلادش وابسته است. اما سدسازی چین بر روی براهماپوترا - در کنار پروژههای برق آبی برنامهریزیشده در سراسر هند، از جمله طرحهایی برای اتصال رودخانههای اصلی آن - میتواند حجم آب ورودی به بنگلادش را در آینده به میزان قابل توجهی کاهش دهد و اگر این اتفاق بیفتد، سد پادما ممکن است آب کافی برای عملکرد مورد نظر را نداشته باشد.
زمانبندی نیز مهم است. معاهده تقسیم آب گنگ که در سال ۱۹۹۶ بین هند و بنگلادش منعقد شد، در دسامبر ۲۰۲۶ منقضی میشود و همان جریانهایی را که سد پادما برای مدیریت آنها طراحی شده است، مدیریت میکند.
این پروژه به جای تقویت موضع بنگلادش پیش از مذاکرات مربوط به معاهده، میتواند با نشان دادن اینکه میتواند با کاهش جریان آب کنار بیاید، استدلال آن را برای درخواست آب بیشتر از هند تضعیف کند.
چندین رودخانه که سدسازی قصد احیای آنها را دارد، از هند و بنگلادش عبور میکنند، به این معنی که احیای آنها به جای زیرساخت صرف، نیازمند همکاری بین دو کشور است.
سدها نمیتوانند جایگزین دیپلماسی شوند
سد پادما ذاتاً یک پروژه اشتباه نیست بحران آب بنگلادش واقعی است و فشار سیاسی برای پاسخگویی نیز واقعی است.
اما بدون تمدید توافقنامههای اشتراک آب و همکاری قویتر با کشورهای همسایه، این سد جدید خطر تکرار الگوی مهندسی یکجانبه رودخانهها را دارد که پیش از این آبراههای جنوب آسیا را بیثبات کرده است.
