به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، دوم فوریه مصادف با ۱۳ بهمنماه، به عنوان روز جهانی تالابها در تقویم جهانی ثبت شده است؛ روزی که تمام نگاهها به یکی از حیاتیترین زیستبومهای زمین معطوف میشود.
تالابها؛ قلب تپنده چرخههای زیستی زمین
تالابها زیستگاههایی میان خشکی و آباند که از نظر اکولوژیک، پیچیدهترین و پویاترین سیستمهای طبیعی محسوب میشوند. از نگاه علمی، این پهنهها در تنظیم چرخه آب، جذب دیاکسیدکربن، تولید اکسیژن، پرورش گونههای میکروسکوپی و تأمین غذای آبزیان نقش تعیینکننده دارند.
بر اساس گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل، هر هکتار تالاب میتواند سالانه بیش از ۳۰۰ تُن دیاکسیدکربن را ذخیره کند و در کاهش آثار تغییرات اقلیمی مؤثر باشد. افزون بر این، تالابها با تصفیه طبیعی آب، همچون یک سامانهی زیستی ضدآلودگی عمل میکنند؛ گیاهانی مانند جگن، نی و لاله مردابی، سموم و فلزات سنگین را جذب کرده و به توازن شیمیایی آب کمک میکنند.
دکتر «الهام رضایی»، کارشناس آب و خاک در تشریح این موضوع تأکید کرد:وقتی تالابها خشک میشوند، تنها یک پهنه آبی از دست نمیرود؛ بلکه چرخهی انتقال رطوبت، سلامت خاک، و زیستگاه هزاران گونه بهطور همزمان فرو میپاشد.
تالابها مقصد پرندگان، گردشگران و دوستداران طبیعت
تالاب خورآذینی:
تالاب خورآذینی در جنوب هرمزگان، با نخلهای سر به فلک کشیده و پرندگان مهاجر، تصویری از زندگی جاری در گرمای ساحل است؛ جایی که آب و آفتاب، آرامشی گرم و زنده میسازند گردشگران و دوستداران محیط زیست در فصول مختلف سال این تالاب را بدای بازدید و گردشگری و تفریح انتخاب میکنند.
تالاب خور خوران یکی از بزرگترین تالابهای دربایی خاورمیانه
تالاب بینالمللی خورخوران و جنگلهای حرا یا مانگرو یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری هرمزگان و بندر زیبای خمیر است. این تالاب و جنگلهای حرا به لحاظ زیستمحیطی اهمیت دارند و به عنوان ذخیرهگاه زیست کره به ثبت جهانی رسیدهاند و از آنها با دقت بالایی نگهداری میشود.تالاب بین المللی خورخوران در سال ۱۳۵۴ در عهد نامه (کنوانسیون) رامسر ثبت جهانی شد.
تالابهای ایران؛ سرمایههای در معرض خطر
ایران با بیش از ۲۵۰ تالاب شناختهشده و ۲۴ تالاب ثبتشده در کنوانسیون جهانی رامسر، از کشورهای دارای تنوع بالای تالابی در منطقه است. اما طی سه دهه گذشته، بیشتر این تالابها در معرض فشارهای انسانی و اقلیمی قرار گرفتهاند.
در غرب کشور، تالاب هورالعظیم که زیستگاه صدها گونهی پرنده مهاجر و آبزی است، به دلیل اکتشافات نفتی و کاهش ورودی آب، بخشی از پهنهی خود را از دست داده است. در شمالغرب، دریاچه ارومیه به نماد جهانی بحران آب تبدیل شده؛ در حالی که بیش از ۸۰ درصد سطح آن در شرایط بحرانی کاهش یافته است. در مرکز ایران نیز تالاب گاوخونی با خشکیدگی کامل، کانون انتشار ریزگردهای نمکی شده و تهدیدی جدی برای سلامت مردم اصفهان و یزد محسوب میشود.
دکتر «مهدی صفوی»، مدیر گروه اکولوژی دانشگاه تهران معتقد است، اصلیترین خطری که تالابهای کشور را تهدید میکند، سوءمدیریت منابع است. در بسیاری از مطالعات نشان میدهد که کاهش ورودیها نه بر اثر خشکسالی مطلق، بلکه به خاطر تغییر مسیر آب در بالادست اتفاق افتاده است.
چالشهای مدیریتی و زیستمحیطی
تحلیل دادههای سازمان محیط زیست نشان میدهد حدود ۷۰ درصد تالابهای ایران با درجات مختلف از تخریب و کاهش سطح آب مواجهاند. مهمترین عوامل این وضعیت عبارتاند از:
ساخت سدهای متعدد در بالادست رودخانهها
برداشت بیرویه آب برای کشاورزی غیراصولی
ورود پسابهای صنعتی و شهری
توسعههای عمرانی در حریم تالابها
نبود نظام جامع پایش و احیای دورهای
به اعتقاد کارشناسان برای جلوگیری از تشدید بحران، باید برنامههای احیای تالابها در ذیل طرحهای ملی مدیریت آب تعریف شوند، نه بهصورت طرحهای مقطعی و تبلیغاتی.
ارزش اقتصادی و اجتماعی تالابها
تالابها تنها پدیدههای زیستمحیطی نیستند، بلکه منابع تمدنی و اقتصادی جوامع محلیاند. هزاران خانوار در اطراف تالابهای انزلی، میقان، بختگان و هامون از طریق صیادی، گردشگری یا کشاورزی سنتی امرار معاش میکنند. بر پایه برآوردهای جهانی، ارزش اقتصادی خدمات زیستبومی هر هکتار تالاب سالم بین ۱۰ تا ۲۰ هزار دلار در سال تخمین زده میشود؛ رقمی که چندین برابر بازده کشاورزی پرآب و آسیبزا است.
اهمیت بینالمللی و همکاریهای منطقهای
کنوانسیون رامسر که در سال ۱۳۴۹ در شهر رامسر امضا شد، نخستین پیمان بینالمللی برای حفاظت از تالابهاست و امروز بیش از ۱۷۰ کشور عضو آن هستند. ایران، به عنوان میزبان این معاهده، مسئولیت اخلاقی و زیستمحیطی سنگینی در حفاظت از تالابهای خود دارد. کارشناسان بر این باورند که همکاریهای منطقهای در حوزه تالابهای مرزی همچون هورالعظیم (ایران ـ عراق) و سیستان (ایران ـ افغانستان) باید تقویت شود تا تبادل آب و کنترل ریزگردها با هماهنگی فراتر از مرزها انجام گیرد.
اقدامات ملی و امیدهای پیشرو
در سالهای اخیر، طرحهایی برای احیای تالابهای بحرانی در کشور آغاز شده است. سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری وزارت نیرو، طرحهای مدیریت یکپارچه تالابها را در ۱۸ استان اجرا کرده و تا کنون نتایج مثبتی در برخی مناطق از جمله میقان، چغاخور و انزلی گزارش شده است.
با این حال، کارشناسان اعتقاد دارند که موفقیت پایدار در گرو مشارکت واقعی جوامع محلی و آموزش عمومی است.هر تالاب اگر از مردم محل جدا شود، نابود میشود. مردم باید حس کنند که بقای تالاب بقای خودشان است.
صدای زندگی در تالابها جاری است
روز جهانی تالابها فقط یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه زنگ هشدار برای آینده حیات بشر است. ایران با پیشینه تاریخی در حفاظت از آب و خاک، میتواند با اصلاح سیاستهای مصرف آب و اجرای برنامههای علمی احیاء، دوباره صدای زندگی را در تالابها جاری کند.
تالابها، آینهی سلامت سرزمیناند؛ اگر خشک شوند، تصویر زندگی در این آینه محو خواهد شد.
