محمد مهدی زاهدی؛ عضو پیوسته فرهنگستان علوم و وزیر پیشین علوم، تحقیقات و فناوری: گزارش ارائه شده در ادامه، شامل بررسی روند مقایسهای توسعه و پیشرفت آموزشعالی، پژوهش و فناوری ایران طی ۵۴ سال گذشته براساس شاخصهای چندگانه است؛ شاخصهایی که مرتبط با گسترش طولی و عرضی و کمی و کیفی آموزشعالی در کشور، حوزه تولید علم و همچنین در حوزه فناوری تنظیم شدهاست.
۱
گسترش آموزش عالی
یکی از شاخصهای مهم در ارزیابی نظامهای آموزش عالی، میزان جمعیت دانشجویی کشور است، بهطوریکه نسبت «تعداد کل دانشجویان به صد هزارنفر جمعیت کشور» بهعنوان یکی از شاخصهای بینالمللی در ارزیابی و مقایسه نظامهای آموزشعالی کشورها به حساب میآید. از طرفی افزایش جمعیت دانشجویی طی سالیان متمادی، به طور ضمنی نشان دهنده نوعی بسط عدالت آموزشی از طریق افزایش ظرفیتهای دسترسی به آموزش عالی برابر است، چرا که این افزایش جمعیت مستلزم توسعه زیرساختها و ظرفیتهای پذیرش در اقصی نقاط کشور است. بر پایه اطلاعات آماری، جمعیت دانشجویی ایران در سال تحصیلی ٥٠-١٣٤٩ برابر ٧٤هزارو٧٠٨ دانشجو بوده که این رقم بعد از گذشت بیش از ٥دهه، در سال ١٤٠٤-١٤٠٣ به ۳ میلیون و ۵۰۳ هزارو ۱۷۹ نفر افزایش یافتهاست. به عبارت دیگر، در طی ٥٤ سال، حدود ٤٧برابر شدهاست و حتی در سال ٩٤-١٣٩٣ به حدود ٦٥ برابر نیز رسید.
۲
زنان در آموزش عالی ایران؛ از محرومیت تا سبقت
مشارکت چشمگیر زنان در آموزش عالی، میتواند برای هر کشوری یک فرصت تلقی شود و معیاری برای سنجش عدالت آموزشی و عاملی برای رشد و پیشرفت جامعه به حساب میآید که میتواند به توسعه متوازن و عدالت محور منجر شود. در آموزشعالی ایران در دهههای بعد از انقلاب اسلامی، شاهد حضور و مشارکت چشمگیر زنان در بخش جمعیت دانشجویی بودهایم. طی ٥٤ سال اخیر (١٤٠٤-١٣٥٠)، افزایش جمعیت دانشجویی زنان و توجه به این قشر در آموزش عالی ایران روندی صعودی داشته است و بهویژه در ۴ دهه بعد از انقلاب اسلامی(به مرور) شاهد افزایش دانشجویان زن در آموزشعالی ایران بوده ایم. به طوری که نه تنها عقب ماندگی رژیم گذشته به نحو موثری جبران شد، بلکه در دهه ۸۰ (١٣٨٨-١٣٨١) سهم زنان در آموزش عالی ایران بیش از ٥٠درصد بوده است. به عبارت دیگر در این بازه زمانی، زنان در عرصه آموزش عالی، گوی سبقت را از مردان ربودند. همچنین طی ٥٤ سال اخیر، جمعیت زنان دانشجو از ١٩هزارو ۲۷ نفر در سال تحصیلی ٥٠-١٣٤٩، به ۱ میلیون و ۸۱۸ هزارو ۹۴۲ نفر در سال ١٤٠٤-١٤٠٣ افزایش یافته است. به عبارتی در طی ٥٤سال اخیر، جمعیت دانشجویان زن بیش از ٩٥برابر شدهاست.
۳
بازتوزیع عادلانه فرصتهای آموزشی
براساس اطلاعات آماری موجود، در سال تحصیلی ٥٠-١٣٤٩ شهر تهران به تنهایی ٦٨درصد کل جمعیت دانشجویی کشور را در خود جا داده بود. به عبارت دیگر در سالهای قبل از انقلاب اسلامی، تهران مرکز آموزش عالی ایران بود و تقریباً هرکس میخواست دانشگاه برود، اجباراً باید به تهران یا چند شهر معدود دیگر میرفت. تمرکز فرصتهای آموزشی در آموزش عالی ایران و نابرابری و بیعدالتی آموزشی در دهه منتهی به انقلاب شکوهمند اسلامی به حدی بود که در سال ٥٠- ١٣٤٩، حدود ٩٥درصد کل جمعیت دانشجویی کشور، فقط در ٦شهر کشور شامل شهرهای تهران، اصفهان، مشهد، شیراز، اهواز و تبریز متمرکز بودند. پس از انقلاب اسلامی، تحول عظیمی در گسترش کمّی و کیفی آموزش عالی، بهویژه در گستره جغرافیایی و در اقصی نقاط کشور بهوجود آمد و تهران دیگر مرکز آموزش عالی ایران نبود. به عنوان مثال، سهم شهر تهران در سال تحصیلی ١٤٠٤- ١٤٠٣ از کل جمعیت دانشجویی کشور، فقط ٢١درصد بوده و بقیه جمعیت دانشجویی در همه استانها توزیع شدهاست، که نشاندهنده تمرکززدایی و توزیع عادلانه فرصتهای آموزشی پس از انقلاب اسلامی است.
۴
جهشعلمی ایران
اعضای هیات علمی دانشگاهها، پیشگامان عرصه آموزش و پژوهش در نظام آموزشعالی هر کشوری به حساب میآیند. تعداد و ترکیب اعضای هیات علمی در هر نظام آموزشعالی، نشاندهنده میزان اهتمام نظام سیاستگذاری آن کشور به امر آموزشعالی است. در آموزش عالی ایران، در دهههای بعد از انقلاب اسلامی، جهشی بزرگ در تعداد اعضای هیات علمی کشور شاهد بودیم. به طور مشخص طی ٥٤ سال اخیر (١٣٥٠-١٤٠٤)، تعداد اعضای هیات علمی تمام وقت دانشگاهها روندی صعودی داشته است. دراین بازه زمانی، تعداد اعضای هیات علمی کل نظام آموزشعالی، از ٦هزارو٤٦٤ نفر در سال ٥٠-١٣٤٩ به ٧٨٠هزارو٢٠ نفر در سال تحصیلی ١٤٠٤-١٤٠٣ رسیدهاست. یعنی رشد ١٢ برابری را در طی ٥٤ سال اخیر تجربه کرده است. همچنین طی این مدت بهطور متوسط جمعیت اعضای هیات علمی زن ٣١برابر و تعداد اعضای هیات علمی مرد، ٩برابر شدهاست. به عبارت دیگر، شتاب رشد زنان هیات علمی در آموزشعالی، طی این بازه زمانی ٣برابر مردان بوده است که بی شک نشان از میزان توجه و اهمیت آموزش زنان در جمهوریاسلامی دارد.
۵
توسعه تحصیلات تکمیلی
یکی از مولفههای بسیارمهم در توسعه آموزشعالی هر کشوری، سهم تحصیلات تکمیلی از کل جمعیت دانشجویی آن کشور است. از طرفی، رشد و توسعه تحقیقات دانشگاهی و افزایش سهم کشور در تولیدات علمی جهان تا حدود زیادی در گرو توسعه تحصیلات تکمیلی است و ازسوی دیگر، افزایش جمعیت دانشجویی در سطح تحصیلات تکمیلی، به صورت ضمنی نشاندهنده نوعی بسط عدالت آموزشی ناشی از افزایش ظرفیتهای دسترسی به آموزش عالی بالاتر و با کیفیتتر است. براساس اطلاعات آماری موجود، بیشترین توسعه در مقطع دکتری اتفاق افتاده و رشد چشمگیری داشته است. همچنین در کل، مقاطع مختلف تحصیلی به طور متوسط ٢٢برابر شدهاند.
۶
جایگاه ایران در تولید علم
سرعت رشد انتشار مقالات در کشور پس از انقلاب اسلامی، در دنیا بینظیر بود، بهگونهای که براساس گزارش سایت science-metrix، طی ۳۰سال اول انقلاب، ایران رشد ۱۱ برابری مقالات را در مقایسه با متوسط سرعت رشد علم در جهان بهدست آوردهاست و این عدد هیچ زمانی توسط هیچ کشوری در جهان تکرار نشدهاست. این رشد قابل توجه توسط سایر منابع علمی جهانی نیز مکررا تایید و تکرار شدهاست. به عنوان مثال، درمقالهای در مجله Nature، مقالات منتشرشده ایران در سال ۲۰۱۱ نسبت به مقالات ۲۰۱۰، بیش از ۲۰ درصد رشد داشته است که این عدد بیشترین مقدار رشد مقالات کشور در طول زمان بودهاست. علاوه بر رشد کمی مقالات، کیفیت مقالات کشور نیز در چند سال اخیر رشد کرده است به گونهای که، تعداد استناد به مقالات منتشرشده کشور که نمادی از کیفیت مقالات و پژوهشهای کشور است، رشد قابل توجهی یافته است. تعداد استنادها به مقالات ایران قبل از پیروزی انقلاب شکوهمند حدود ۳ هزار استناد در کل بود که این عدد درحالحاضر به بیش از ۷ میلیون براساس پایگاه استنادی «اسکوپوس» افزایش یافتهاست.
۷
گسترش مراکز تحقیقاتی وزارت بهداشت
پیش از انقلاب اسلامی، تعداد مراکز تحقیقاتی علوم پزشکی کشور به تعداد انگشتان یک دست نمیرسید، اما اکنون بیش از ۸۰۰ مرکز تحقیقاتی دانشگاهی و خصوصی علوم پزشکی و سلامت در کشور وجود دارد و فعال است. برخی از این مراکز، بهعنوان مراکز همکار سازمان جهانی بهداشت توسط این سازمان به رسمیت شناخته شدهاند و در حال انجام پروژههای بزرگ بینالمللی و ملی با مراکز جهانی هستند.
۸
پیشرفت شگرف در تولید دارو
ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی در عرصه تولید و فراوری داروها، پیشرفت شگرفی داشتهاست. پیش از انقلاب اسلامی حدود ۳۰درصد داروهای موردنیاز کشور در داخل تولید میشد، اما اکنون بیش از ۹۵ درصد نیاز دارویی کشور در داخل تولید میشود. دهها شرکت دارویی در کشور تاسیس و چندین داروی نوترکیب ساخته شدهاست. از سوی دیگر؛ ایران در تولید واکسنها به خودکفایی رسیدهاست و داروها و فراوردههای بیوتکنولوژیک موردنیاز بیماران خاص را نیز تولید میکند. پس از ۴ دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، کشور اکنون تولید داروهای درمان سرطانها و بیماریهای صعب العلاج را به ثمر رساندهاست.
موفقیتهای بزرگ در واکسیناسیون
- پوشش بالای ۹۵درصدی واکسیناسیون کودکان
- ریشهکنی فلج اطفال
- کنترل سرخک، دیفتری، کزاز، سیاهسرفه
- قرار گرفتن برنامه ایمنسازی ایران، جزو موفقترین برنامههای منطقه
