به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، امروز اول اسفند سالروز درگذشت آقابزرگ تهرانی یکی از مردان علم در تاریخ معاصر ایران است. شیخ محمد محسن تهرانی که به آقا بزرگ تهرانی شهرت پیدا کرده، از مولفان پُرکار ایرانی است که در علوم اسلامی از جمله فقه و اصول، رجال، حدیث، کتابشناسی و شرح حال نویسی، از چهره های سده گذشته بوده و آوازه اصلی اش به دلیل تالیف دو اثر "الذریعة الی تصانیف الشیعة" و "طبقات أعلام الشیعة" است.
وی در تاریخ پنجشنبه 11 ربیع الاول سال 1293 قمری (18 فروردین 1255 خورشیدی) در منطقه پامنار تهران دیده به جهان گشود. خانواده اش اهل علم و برخی نیز تاجر بودند، پدر ایشان حاج علی از بازرگانان متدین تهران و مادرش نیز بانویی علویه و محترم در عصر خود بود. وی در 7 سالگی (سال 1300 قمری) به مکتب خانه رفت و دروس متداول آن روزگار را فراگرفت. در ادامه به خواندن ادبیات عربی، دیوان اشعار و نیز آموختن خط مشغول گردید. تجوید را نزد شیخ محمد رضا قاری، منطق را نزد میرزا محمود قمی، فقه را نزد میرزا محمد تقی گرگانی، اصول فقه را نزد سید عبد الکریم لاهیجی و ریاضی را نزد حاج شیخ علی نوری فرا گرفت.
وی در سال 1315 قمری راهی عراق و پس از زیارت کربلا، عازم نجف شد و نزد اساتید برجسته ای همانند حاج میرزا حسین نوری، سید مرتضی کشمیری، شیخ محمد طه نجفی، شیخ الشریعه اصفهانی و ... تحصیل خود را ادامه داد. وی تا زمان درگذشت آخوند خراسانی (1329 قمری) در نجف بود و سپس رهسپار سامرا شده و از محضر میرزا محمد تقی شیرازی بهره برد و در کنار حضور در جلسات این عالم بزرگ، برای تالیف اثر ارزنده خود الذریعه به مطالعه و پژوهش اشتغال یافت. او مدت تقریبا 24 سال در سامرا حضور داشت و در سال 1354 قمری دوباره به نجف بازگشت و تا پایان عمر در این شهر رحل اقامت افکند.
پس از رسیدن به نجف، چاپخانه ای تاسیس کرد و نام السعادة را بر آن گذاشت. سپس گام نخست برای چاپ الذریعه را برداشت؛ اما در سالهای آتی موانع به وجود آمد که ناگزیر شد چاپخانه را بفروشد. پس از فروش چاپخانه با بخشی از پول آن، جلد اول کتابش الذریعه را در سال قمری منتشر و در ادامه به چاپ جلدهای دوم و سوم آن نیز اقدام کرد. البته بقیه مجلدات این اثر را در تهران منتشر کرد.
آقا بزرگ تهرانی در طول سالهایی که در نجف اشرف می زیست، به پژوهش و تالیف اشتغال داشت و با علاقه فراوان و نیز امانت داری و اخلاص کم نظیری به تالیف و نشر آثار علمی اش می پرداخت و حوادث سخت اقتصادی و سیاسی و حتی بیماری، نتوانست او را از این مسیر بازداشته و در هدفش سست نماید و باعث کُند شدن قلم شیوایش شود.
در کنار جایگاه علمی، مطالعه گسترده، تالیف آثاری ماندگار (در زمانی که نگارش و مطالعه چندان آسان نبوده و سختی های فراوانی داشته) و پژوهش ژرف در اخبار، روایات، علوم دینی و آثار پیشینیان، در عبادت، بندگی خدا و به ویژه نماز جماعت توجهی ویژه معطوف می کرد. وی سالها در مسجد شیخ طوسی (نجف) امام جماعت بوده و پس از تصادف و آسیب جسمی، مسجد آل طُریحی را که نزدیک منزلش بود، برای امامت جماعت انتخاب کرد و تا چند سال پیش از وفاتش (که به دلیل کهولت سن و بیماری نمی توانست به مسجد رفت و آمد کند)، این سنت را ادامه داد.
همچنین هر هفته شب های چهارشنبه پیاده از نجف به مسجد سهله جهت راز و نیاز با معبود بی همتا می رفت و به دعا و عبادت مشغول بود و تا پس از رسیدن به سن 80 سالگی نیز بر این کار مداومت می ورزید.
آقا بزرگ در سال 1364 قمری به حج خانه خدا شتافت و در طول این سفر، با تعدادی از بزرگان و دانشمندان در شهرهای مکه و مدینه دیدار و گفتگو کرد و بسیاری از چهره های اهل سنت در این سفر، به ایشان اجازه روایت حدیث داده و ایشان نیز به تعدادی از دانش پژوهان، اجازه نقل روایت اعطا نمود. شیخ تهرانی در طول زندگانی خویش به گروهی که آنان را شایسته و درخور یافته بود، اجازه نقل روایت و حدیث اعطا می نمود. (سنتی که متاسفانه در زمان ما کم رنگ شده و گاه افراد کم اطلاع که اشراف چندانی به اصول نقل روایت و منابع روایی ندارند، به نقل روایت مبادرت می ورزند؛ بر خلاف سنت پسندیده اجازه روایت از بزرگان که در میان شیعه و اهل سنت در طول سده های گذشته متداول بوده است).
از چهره های بزرگ و نامداری که از آقا بزرگ تهرانی اجازه نقل حدیث دریافت کرده اند، می توان به افراد ذیل اشاره کرد:
آیت الله سید حسین بروجردی، علامه شرف الدین عاملی، علامه عبد الحسین امینی، آیت الله سید عبد الهادی شیرازی، شیخ محمد رضا آل یاسین، شیخ محمد حسن مظفر، سید هبه الله شهرستانی و ... نکته قابل تامل اینکه علمای اسلام در طول سالیان متمادی (بدون در نظر گرفتن مذاهب) به افراد شایسته و امانتدار، اجازه نقل روایت داده و شیعه، مالکی، شافعی، حنفی و حنبلی از یکدیگر اجازه گرفته و به همدیگر اجازه نقل حدیث می دادند. توضیح آنکه مسلمانان و به ویژه دانش پژوهان از روزگار پیامبر(ص) و امامان(ع) در نقل حدیث دقت بسیاری مبذول می داشتند و برای قبول حدیث از راویان، شرایط متعددی قائل بودند و اگر کسی دارای فهم بالا، دقت در روایت، تقوا و امانتداری نبود، به او اجازه نقل روایت نمی دادند.
شیخ در سال 1377 قمری، بار دیگر به همراه همسرش به زیارت خانه خدا در مکه معظمه مشرّف و این سفر، به خواهش یکی از شیعیان هند (امیر منطقه رامپور) به نام نواب عبد الکریم انجام شد. هزینه های سفر شیخ نیز توسط وی پرداخته شد و خود او و خانواده اش نیز آقا بزرگ را در این سفر همراهی کردند.
وی برای تدوین و تالیف کتاب الذریعه، به برخی از کشورهای اسلامی سفر کرده و به بسیاری از کتابخانه های عراق، ایران، سوریه، فلسطن، حجاز، مصر و ... رفت و آمد نمود و وقت بسیاری را صرف مطالعه و پژوهش کرد تا اثر تالیفی اش از بالندگی و عمق قابل ملاحظه ای برخوردار شود.
شیخ آقا بزرگ تهرانی یکی از پرکارترین نویسندگان و دانشمندان سده گذشته به شمار رفته و در پژوهش و تالیف از پشتکار بی نظیری برخوردار بود و مانعی نمی توانست او را از هدف بازدارد؛ وی در دوران حیات حدود 100 جلد کتاب تالیف کرد: الذریعة الی تصانیف الشیعة (26 جلد؛ دائره المعارفی که مولفان و آثار بسیاری از بزرگان اسلام در آن بررسی شده)، طبقات أعلام الشیعة (11 جلد؛ تلاشی برای شناسایی عالمان و بزرگان تشیع از شاعران تا عالمان و پژوهشگران و آثار تالیفی شان)، نقباء البشر، هدیة الرازی الی المجدد الشیرازی، حیاة الشیخ الطوسی، مستدرک کشف الظنون، المشیخة، منظومه شعریة عقائدیة، النقد اللطیف فی نفی التحریف عن القرآن الشریف و ...
آقا بزرگ از چهره های علمی، فقیه، کتاب شناس، نسخه شناس و پژوهشگر جهان اسلام و تشیع، در 93 سالگی به تاریخ 13 ذی الحجه سال 1389 قمری (1 اسفند 1348 خورشیدی) در نجف اشرف دیده از جهان فروبست و طبق وصیت، پیکرش را در کتابخانه شخصی اش که وقف عالمان و پژوهشگران علوم دینی و اسلامی کرده بود، به خاک سپردند.
تلاش این دانشمند در گسترش علوم دینی و نگارش آثاری ارزنده در زمینه های گوناگون علمی به ویژه رجال و کتابشناسی، قابل تحسین بوده و از چهره های علمی و پژوهشی و مفاخر ایران و تشیع شمرده می شود.
محمد جواد گودینی پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه
