به گزارش خبرگزاری مهر، صنعت نشر در جهان، سالهاست که از شیوههای سنتی و مبهم فاصله گرفته و به سوی شفافیت و پاسخگویی لحظهای حرکت میکند. ناشران معتبر بینالمللی، حق مؤلف را نه فقط یک تعهد قراردادی، بلکه عنصری اساسی در حفظ اعتماد و ارتقای جایگاه پدیدآورنده میدانند.
انتشارات دانشگاه کمبریج (Cambridge University Press)، یکی از قدیمیترین و معتبرترین ناشران دانشگاهی جهان، با راهاندازی سامانه «Author Hub» بستری فراهم کرده است که نویسندگان بهطور مستقیم به اطلاعات فروش و صورتحسابهای حقالتألیف خود دسترسی داشته باشند. در این سامانه، نویسنده میتواند «اطلاعات فروش کتابهای خود را مشاهده کند، صورتحساب حقالتألیف را دریافت نماید و بهروزترین اخبار و اطلاعات را دنبال کند». همچنین فروشهای ثبتشده در این سامانه «تمام قالبهای چاپی و دیجیتال را در بر میگیرد».
انتشارات دانشگاه آکسفورد (Oxford University Press) نیز با تأکید بر شفافیت، خط مشی مشخصی برای گزارشدهی فروش و پرداخت حقالتألیف تدوین کرده است. «سیاست OUP پرداخت حقالتألیف از طریق واریز مستقیم به حسابهای بانکی است» و نویسندگان «صورتحساب حقالتألیف را از طریق پست دریافت میکنند». نکته قابلتأمل آنکه در صورت عدم رسیدن مبلغ به حد نصاب، «تمام مبالغ به صورتحساب بعدی منتقل میشود» و نویسنده حتی در صورت عدم دریافت پرداخت، صورتحساب را دریافت خواهد کرد. این رویکرد نشان میدهد که اطلاعرسانی، خود هدفی مستقل از مبلغ پرداختی است.
الزویر (Elsevier) نیز بهعنوان یکی از بزرگترین ناشران علمی جهان، پرداخت حقالتألیف را «فقط از طریق انتقال الکترونیکی» انجام میدهد و آن را «ایمن، مطمئن و منجر به دسترسی سریعتر نویسنده به درآمدش» میداند. تأکید الزویر بر سرعت و امنیت در پرداخت، نشاندهندهٔ نگاه حرفهای به جایگاه مؤلف است.
فاصله ما با استانداردهای جهانی در ایران
بسیاری از ناشران هنوز سازوکار شفافی برای اطلاعرسانی فروش به پدیدآورندگان ندارند. مؤلفان اغلب ماهها و سالها پس از انتشار اثر، از سرنوشت فروش کتاب خود بیخبر میمانند و پرداخت سهمالملک به معمایی پایانسال تبدیل شده است. این وضعیت نه فقط با اصول اخلاقی نشر منافات دارد، بلکه با رویه ناشران معتبر جهانی نیز فاصله چشمگیری دارد. در ایران کمتر ناشری را میتوان نام برد که میان اهل قلم به خوشحسابی شهره باشد. برخی که در وانفسای بازار کاغذ و تورم و گرانی لوازم نشر، کتابها را در شمارگان بالا به صورت افست(نه دیجیتال و محدود) منتشر میکنند، آیا هر وقت مؤلف خواست، او را از میزان فروش و موجودی انبار و ... مطلع میسازد؟
گامی در مسیر اعتمادسازی
مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب با راهاندازی سامانه اطلاعرسانی پیامکی فروش آثار، گامی در جهت همترازی با استانداردهای جهانی نشر برداشته است. این اقدام، هرچند در ظاهر ساده مینماید، اما در باطن تحولی اساسی در فرهنگ پاسخگویی و شفافیت در صنعت نشر ایران ایجاد میکند که جا دارد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آن را تبدیل به قانون و ناشران را ملزم به اجرای آن کند.
از این پس، هرگاه یکی از آثار منتشرشده مؤسسه، اعم از نسخه چاپی یا PDF، به فروش برسد، پیامکی برای پدیدآورنده(مصحح) و واحد مالی مؤسسه ارسال خواهد شد تا همزمان از فروش اثر آگاه گردند. همچنین، مطابق مفاد قرارداد، سهم پدیدآورنده از فروش آثار نزد مؤسسه محفوظ است و در پایان سال مالی، بر اساس مفاد قرارداد، محاسبه و پرداخت میشود. این رویکرد، عیناً همان استانداردی است که ناشران معتبر جهانی همچون کمبریج، آکسفورد، الزویر و اسپرینگر نیچر برای حفظ حقوق مؤلفان خود به کار میبندند.
میراث مکتوب که علاوه بر نشر متون، فعالیتهای متعدد پژوهشی، انتشار نشریات، برپایی نشستها، ایجاد کانالها، سکوها و بانکهای متعدد اطلاعرسانی و ... در برنامه خود اجرا میکند، در زمینه رعایت حقوق معنوی و مادی مصححان دغدغه جدی داشته و این اقدام را تلاشی برای ترویج اعتمادسازی و احترام به حقوق مؤلفان میداند و البته خود را از خبط و خطا در این حوزه مبرّا نمیداند و از نقدهای سازنده استقبال میکند.
اکنون میراث مکتوب یک نام معتبر جهانی است. تنها ناشر ایرانی است که بزرگترین ناشر اروپایی بریل(Brill)در شهر لیدن (هلند)، از پخش تصویر آثارش استقبال کرده و در آینده البته سهم مؤسسه از فروش این آثار را به طریقی ادا خواهد کرد. از اینرو بسیاری از محققان حاضرند از حقالتصحیح خود چشمپوشی کنند تا آثارش در جهان دیده و در کتابخانههای معتبر اروپایی آمریکایی و ... عرضه گردد. شما از طریق سایت www.worldcst.org میتوانید کتابهای میراث مکتوب را در کتابخانههای جهان جستجو کنید. این افتخار تنها نصیب این مؤسسه شده است.
اگرچه میراث مکتوب به دلیل اتکا به منابع دولتی و عدم پخش گسترده و نداشتن موقوفه و درآمدهای پایدار، هیچگاه در پرداخت حقالتصحیحِ مطلوب و درخور شأن مصححان متون، توفیق نداشته، اما توانسته آثاری را تقدیم جوامع معتبر داخلی و خارجی کند که نام ایران و شکوه فرهنگ ایرانی را در انتشارات خود نشان دهد و حافظه رایانههای دانشگاههایی که آبونمان بریل هستند، را مزین سازد. بسیاری از ایرانشناسان همواره قدردان این اقدام میراث مکتوب هستند.
