با این حال، مساله تنها به کیفیت ارتباط دانشگاه و صنعت محدود نمیشود. هرچند این پیوند هنوز با نقطه مطلوب فاصله دارد، اما اقتصاد فناوری ایران امروز با مجموعهای از چالشهای ساختاری روبهرو است که بخشی از آنها از همین گسست ناشی میشود و بخشی دیگر به شیوه سیاستگذاری و تنظیمگری بازمیگردد. نقش دولت، دامنه مداخله آن و سازوکار تبدیل دانش به محصول و بازار، همچنان از مهمترین نقاط مناقشه در این حوزه است.
شاید بتوان تغییراتی را که دستکم در یک سال گذشته در پارک فاوا رخ داده، تلاشی برای یافتن جایگاهی تازه در همین معادله دانست؛ تلاشی برای آنکه این مجموعه، بیش از آنکه میزبان شرکتهای فناور باشد، به یکی از حلقههای اتصال میان دانش، صنعت و بازار تبدیل شود.
مصطفی مافی، رئیس پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات، با مرور روند شکلگیری پارکهای علم و فناوری، از ضرورت عبور از حمایت صرف شرکتهای دانشبنیان و حرکت به سمت توسعه بازار، ایجاد زیرساخت و پاسخ به نیازهای واقعی صنعت سخن گفت. به اعتقاد او، محدود بودن بازار، یکی از مهمترین موانع رشد اقتصاد فناوری در ایران است. نشست خبری پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز از همین منظر برگزار شد؛ نشستی که اگرچه با اعلام برنامههایی مانند واگذاری اراضی سایت البرز، توسعه پردیسهای تخصصی، ایجاد مراکز رشد و تشریح ماموریتهای جدید پارک همراه بود، اما در لایهای عمیقتر، از تغییر نگاهی حکایت داشت که میکوشد نقش این مجموعه را از یک محل استقرار شرکتهای فناور، به نهادی برای پیوند دادن فناوری با نیازهای صنعت، توسعه بازار و تقویت زنجیره ارزش اقتصاد دیجیتال ارتقا دهد. تغییری که اگرچه در ظاهر به ساختار یک پارک فناوری مربوط میشود، اما در عمل به یکی از پرسشهای مهمتر اکوسیستم نوآوری ایران بازمیگردد؛ اینکه اقتصاد دیجیتال ایران برای رشد، بیش از هر چیز به چه چیزی نیاز دارد؛ تولید فناوری، یا ساختن بازاری که بتواند این فناوری را به کار بگیرد؟
اگر سالها پیش، مهمترین دغدغه سیاستگذاران فناوری، کاهش فاصله میان دانشگاه و صنعت بود، امروز به نظر میرسد مساله یک گام جلوتر رفته است؛ اینکه چگونه میتوان فناوری تولیدشده را به محصولی تبدیل کرد که هم پاسخگوی نیاز صنعت باشد و هم در بازار دوام بیاورد. مدیران پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات معتقدند ماموریت این مجموعه نیز باید دقیقا در همین نقطه تعریف شود.
به گفته مافی، فلسفه شکلگیری پارکهای علم و فناوری نیز از همین مسیر عبور کرده است. دانشگاهها تولیدکننده دانش هستند، اما این دانش زمانی ارزش اقتصادی پیدا میکند که به محصول یا خدمتی قابل عرضه تبدیل شود. از همین رو، پارکهای فناوری در جهان و سپس در ایران با هدف تجاریسازی دستاوردهای علمی شکل گرفتند و در ادامه، با تصویب قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان، نقش پررنگتری در اکوسیستم نوآوری پیدا کردند.
مافی با تاکید بر اینکه بخش بزرگی از اقتصاد ایران همچنان در اختیار دولت است، معتقد است مهمترین ماموریت پارکهای دستگاهی، اتصال ظرفیت شرکتهای دانشبنیان به نیازهای واقعی دستگاههای اجرایی است. به همین دلیل، پارک فاوا بیش از آنکه به دنبال افزایش تعداد استارتآپها باشد، بر رشد شرکتهایی تمرکز کرده است که بتوانند در مقیاس ملی نقش تامینکننده فناوری را ایفا کنند. در همین چارچوب، شبکه توسعه اقتصاد دیجیتال نیز بهعنوان یکی از بازوهای پارک معرفی شد؛ شبکهای که وظیفه آن، شناسایی و حمایت از شرکتهای نوپا در همکاری با سایر پارکهای کشور و هدایت آنها تا رسیدن به مرحله بلوغ است. به گفته مدیران پارک، شرکتهای نوپا بهطور مستقیم وارد این مجموعه نمیشوند، اما پس از طی مسیر رشد، میتوانند به زنجیره تامین فناوری پارک فاوا بپیوندند.
بر اساس گزارشی که در این نشست ارائه شد که البته آمار آن مربوط به سال ۱۴۰۳ میشود، فعالیت شرکتهای مستقر در پارک طی سال گذشته به صرفهجویی ارزی حدود ۹۳میلیون دلار منجر شده است؛ رقمی که حاصل بومیسازی محصولات و خدماتی است که پیش از این از طریق واردات تامین میشدند. هرچند این عدد بهتنهایی نمیتواند تصویر کاملی از عملکرد پارک ارائه دهد، اما نشان میدهد سیاست جایگزینی فناوری داخلی به جای نمونههای خارجی، به یکی از محورهای اصلی فعالیت آن تبدیل شده است.
در کنار تشریح ماموریتهای جدید، بخش دیگری از نشست به توسعه زیرساختهای پارک فاوا در خارج از تهران اختصاص داشت؛ برنامهای که بر اساس آن، حدود ۱۰۰میلیارد تومان برای ایجاد مراکز رشد اقتصاد دیجیتال در استانهای کمتر برخوردار پیشبینی شده است. این سیاست در کنار توسعه سایتهای البرز، مشهد و فولادشهر، بخشی از برنامه پارک برای توزیع جغرافیایی ظرفیتهای اقتصاد دیجیتال به شمار میرود.
مافی با اشاره به تمرکز تاریخی ظرفیتهای فناورانه در تهران گفت بسیاری از دانشگاههای بزرگ، به دلیل برخورداری از زیرساخت و تمرکز نخبگان، پارکهای اختصاصی خود را ایجاد کردهاند، اما در ادامه، سیاست توسعه پارکهای استانی با هدف تبدیل ظرفیتهای علمی مناطق مختلف به محصول و خدمت دانشبنیان دنبال شد. وی افزود: «پارکهای دستگاهی این امکان را دارند که در نقاط مختلف کشور پردیس ایجاد کنند.» به گفته او، سایت البرز با تمرکز بر هوشمندسازی صنایع، پردیس مشهد با محوریت تولید محتوا و سایت فولادشهر با نگاه به توسعه بازارهای منطقهای، سه ضلع اصلی این برنامه را تشکیل میدهند.
در کنار توسعه جغرافیایی پارک، مافی به ابعاد سرمایهگذاری مورد نیاز برای تکمیل زیرساختها نیز اشاره کرد. به گفته او، تکمیل فاز نخست سایت البرز به حدود ۲۸ هزارمیلیارد تومان اعتبار نیاز دارد؛ رقمی که به اعتقاد وی، تامین آن فقط از منابع دولتی نه ممکن است و نه مطلوب. وی افزود وزارت ارتباطات طی یک سال گذشته حدود ۵۰۰میلیارد تومان برای ایجاد زیرساختهای اولیه هزینه کرده و ادامه این مسیر بر پایه مشارکت بخش خصوصی و انتشار فراخوانهای سرمایهگذاری دنبال خواهد شد.
با گذشت بیش از یک ماه از پایان جنگ، هنوز تصویر دقیقی از آثار اقتصادی آن بر شرکتهای فعال در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات منتشر نشده است. اگرچه برخی برآوردهای اولیه از کاهش درآمد شرکتها و اختلال در فعالیتهای تجاری حکایت دارد، اما مدیران پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات معتقدند برای قضاوت دقیق باید تا انتشار دادههای مالی و اظهارنامههای مالیاتی سال ۱۴۰۴ منتظر ماند.
مصطفی مافی، رئیس پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات، در پاسخ به پرسشی درباره برآورد خسارتهای ناشی از جنگ، گفت: «باید اجازه بدهید دیتاهای قابل اطمینان به شما بدهیم. وقتی اظهارنامههای مالیاتی شرکتها منتشر شود، میتوانیم مقایسه دقیقی انجام دهیم و آن زمان تصویر روشنتری از آثار جنگ خواهیم داشت».
با این حال، او بر اساس مشاهدات میدانی خود، از کاهش تقریبی ۳۰ درصدی درآمد برخی شرکتهای مستقر در پارک سخن گفت و افزود که بخشی از آنها نیز ناچار به تعدیل نیرو شدهاند یا دستکم این موضوع را بررسی کردهاند. با وجود این، مافی معتقد است بسیاری از شرکتهای خصوصی، حفظ نیروی انسانی را بر کاهش هزینهها ترجیح دادهاند. او گفت: «بیش از ۹۰ درصد شرکتها به این باور داشتند که در شرایط کنونی باید از نیروی انسانی خود حمایت کنند.» به گفته وی، حتی برخی شرکتها با دریافت تسهیلات، منابع مالی را صرف پرداخت حقوق کارکنان خود کردهاند تا از تعدیل نیرو جلوگیری کنند. رئیس پارک فاوا در عین حال تاکید کرد که جنگ تنها پیامدهای منفی به همراه نداشته است. به گفته او، محدود شدن واردات برخی کالاها و خدمات، فرصتهایی را نیز برای شرکتهای داخلی ایجاد کرده است. «جنگ دو لبه داشت؛ از یک سو به شرکتها خسارت وارد کرد و از سوی دیگر، بازارهایی را در اختیار آنها قرار داد که پیش از این در اختیار محصولات خارجی بود.» او معتقد است برای ارزیابی اینکه کدامیک از این دو روند در نهایت اثرگذاری بیشتری داشته، هنوز زمان بیشتری لازم است.
در بخش دیگری از این نشست، مافی به تاثیر تحولات اخیر بر فعالیت شرکتهای ایرانی در دبی نیز اشاره کرد. به گفته او، تعدادی از شرکتهای مستقر در پارک که دفتر یا شعبهای در امارات داشتند، در هفتههای اخیر با مشکلاتی در ادامه فعالیت خود روبهرو شدهاند و برخی از آنها در حال بررسی گزینههایی مانند چین برای ادامه همکاریهای تجاری هستند. با این حال، وی تاکید کرد که هنوز نمیتوان درباره حذف دبی از معادلات تجاری فناوری ایران قضاوت قطعی داشت. او گفت: «به این سادگی نمیشود گفت دبی از معادلات حذف میشود. باید منتظر ماند و دید اگر شرایط تغییر کند، ممکن است بسیاری از این ارتباطات دوباره از سر گرفته شود.»
آنچه در نشست پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات بیش از هر چیز به چشم میآمد، نه اعلام اعداد و پروژههای عمرانی، بلکه تاکید بر تغییری در رویکرد توسعه اقتصاد دیجیتال بود؛ تغییری که از توسعه فیزیکی پارکها عبور میکند و به توسعه بازار میرسد. از سرمایهگذاری ۲۸ هزارمیلیارد تومانی مورد نیاز برای تکمیل فاز نخست سایت البرز گرفته تا ایجاد پردیسهای تخصصی در مشهد و فولادشهر، همه این برنامهها زمانی به نتیجه میرسند که شرکتهای دانشبنیان بتوانند فراتر از بازار محدود داخلی، در زنجیره ارزش منطقه نیز جایگاهی پیدا کنند.
این ضرورت، با روند روبهرشد مصرف انرژی در صنعت فناوری اطلاعات نیز پیوند خورده است. به گفته رئیس پارک فاوا، هماکنون بخش ICT کشور حدود ۲۵۰۰ مگاوات برق مصرف میکند؛ رقمی که در صورت تحقق اهداف برنامه هفتم پیشرفت، به ۴۰۰۰ مگاوات خواهد رسید. افزایشی که نشان میدهد توسعه اقتصاد دیجیتال، بدون سرمایهگذاری همزمان در زیرساختهایی مانند انرژی پایدار، مراکز پردازشی و شبکههای ارتباطی ممکن نخواهد بود.
شاید به همین دلیل باشد که مدیران پارک فاوا، آینده این اکوسیستم را نه در افزایش تعداد شرکتهای دانشبنیان، بلکه در گسترش بازار آنها جستوجو میکنند. بازاری که اگر از مرزهای ایران فراتر نرود، بسیاری از محصولات دانشبنیان هرگز به مقیاس اقتصادی نخواهند رسید. در نهایت، آنچه میتواند زنجیره «دانش تا بازار» را کامل کند، فقط تولید فناوری نیست؛ بلکه توانایی حضور در بازارهای منطقهای و تبدیل نوآوری به مزیتی رقابتی در مقیاسی فراتر از مرزهای کشور است.
