مصطفی شوشتری، شامگاه، چهارشنبه ۱۰ تیرماه، در نشست معرفی کتاب «سیاستنامه» اثر جاویدان خواجه نظامالملک توسی که در کتابفروشی جهاد دانشگاهی مشهد برگزار شد، با اشاره به اینکه این کتاب اثری ایرانی است که متاسفانه تاکنون کمتر شناخته شده، اظهار کرد: بسیاری از شما احتمالا کتاب «جامعه کوتاهمدت» دکتر کاتوزیان را مطالعه کردهاید. یکی از کاستیهایی که ایشان برای جامعه ایرانی برمیشمارد، نبود تداوم است؛ اینکه نهادها، گروهها، موسسات و حتی نشریاتی که تشکیل میدهیم، معمولا عمر کوتاهی دارند.
وی افزود: یکی از مشکلات ما این است که نمیتوانیم نهادسازی کنیم؛ یعنی نهادی را که ایجاد میکنیم، به گونهای پیش ببریم که پس از کنار رفتن افراد نیز بتواند به حیات خود ادامه دهد. برای مثال، اگر دانشجویی نشریهای راهاندازی میکند، بایپ آن را به شکلی نهادینه کند که پس از فارغالتحصیلی او نیز آن نشریه به فعالیت خود ادامه دهد.
این پژوهشگر علوم سیاسی با اشاره به اینکه سیاستنامه و سنت سیاستنامهنویسی، نوعی تداوم را با خود همراه دارد، بیان کرد: دستکم از دوره ساسانیان و اندرزنامهها، این سنت را به صورت مکتوب شاهد هستیم و شخصا معتقدم این جریان تا افرادی مانند محمدعلی فروغی نیز ادامه پیدا کرده است. بنابراین شاید نخستین درسی که از نشستهای مهرگان کتاب باید بگیریم، این باشد که خودمان نیز بر استمرار و ثبات آن پایبند باشیم. مهمتر از تشکیل یک نهاد، حفظ و تداوم آن است و اگر میخواهیم توسعه و رشد را تجربه کنیم، باید این ویژگی را در فعالیتهای خود داشته باشیم.
شوشتری با اشاره به اینکه یکی از درسهایی که سیاستنامه بر آن تاکید دارد، این است که هر کس در جایگاه خود، از وزیر گرفته تا سرباز، وظیفه مشخصی دارد، تصریح کرد: خواجه نظامالملک تاکید میکند که هر فرد باید نقش خود را بشناسد و مسئولیتش را بهدرستی انجام دهد. امروز هم در جامعه و بهویژه در شرایطی که در آن قرار داریم، لازم است هر یک از ما بدانیم چه نقشی بر عهده داریم. رشد فردی و اجتماعی زمانی اتفاق میافتد که هر فرد جایگاه خود را در جامعه بشناسد و وظیفهاش را با تمام توان انجام دهد.
وی با اشاره به نقش کارگزاران در این کتاب، خاطرنشان کرد: خواجه نظامالملک درباره وزیر، مامور مالیات، فرمانده نظامی و دیگر مسئولان، ویژگیهای هر یک را به تفصیل بیان میکند. نکته قابل توجه این است که او هزار سال پیش بر تخصص تاکیدد دارد. وقتی از ویژگیهای یک وزیر سخن میگوید، تنها به اصالت خانوادگی یا جایگاه اجتماعی اشاره نمیکند، بلکه بر دانش فقه، ریاضیات، تاریخ، ادبیات و توانایی مدیریت امور مالی تاکید دارد. حتی درباره مسئول امور مالی نیز میگوید اگر فردی در محاسبه یا شناخت قوانین ناتوان باشد، نباید در آن جایگاه قرار بگیرد. این همان مفهومی است که امروز از آن با عنوان شایستهسالاری یاد میکنیم.
دبیر نشست با اشاره به اینکه اگر به دنبال توسعه هستیم، باید نظام انتخاب و ارتقا افراد را بر اساس توانمندیهای علمی، عملی و شایستگی بنا کنیم، نه بر اساس وابستگیهای شخصی، اظهار کرد: گاهی وقتی کتابهای تاریخی را میخوانیم، در نگاه اول تصور میکنیم این آثار متعلق به هزار یا دو هزار سال پیش هستند و دیگر برای دنیای امروز کاربردی ندارند، اما وقتی دقیقتر نگاه میکنیم، میبینیم برخی گزارههای سادهای که در این آثار آمده، اگر مورد توجه و عمل قرار گیرد، میتواند بسیاری از مشکلات را برطرف کند. خواجه نظامالملک دو توصیه بسیار ساده دارد و آن اینکه «دو کار را به یک نفر نسپار» و «یک کار را به دو نفر نسپار». شاید این توصیهها بسیار بدیهی به نظر برسد اما میبینیم که در عمل، گاهی همین اصول ساده رعایت نمیشود و بسیاری از مشکلات نیز از همینجا ناشی میشود.
شوشتری افزود: به همین دلیل، ما در نشستهای مهرگان کتاب بر این باوریم که میتوان از کتابهای کهن و تاثیرگذار ایران و جهان درسهای تازهای برای امروز گرفت؛ درسهایی که بتوانند برای مسائل و مشکلات جامعه ما راهگشا باشند و در گشودن گرههای پیش روی ما نقش داشته باشند.
جایگاه سیاستنامه در اندیشه سیاسی ایران
در ادامه، روحالله اسلامی، عضو هیئت علمی گروه علومسیاسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به جایگاه خواجه نظامالملک و کتاب «سیاستنامه» در اندیشه سیاسی ایران اظهار کرد: برای کتاب سیاستنامه پژوهشهای متعددی به زبانهای فارسی و انگلیسی انجام شده و آثار مختلفی نیز درباره این کتاب منتشر شده است.
وی با اشاره به اینکه برای شناخت سیاست کلاسیک ایران، مطالعه آثاری مانند «تاریخ بیهقی» و «سیاستنامه» اهمیت فراوانی دارد، افزود: این متون، علاوه بر اینکه بخشی از میراث فکری ما هستند، در شکلگیری شیوه اندیشیدن و نوشتن ما نیز نقش داشتهاند و به همین دلیل باید بر آنها مسلط باشیم. «سیاستنامه» ظرفیت معرفی در سطح بینالمللی را دارد همانگونه که آثاری مانند «شهریار» ماکیاولی برای ایتالیا یا اندیشههای مونتسکیو برای فرانسه جایگاهی ویژه دارند، «سیاستنامه» نیز میتواند بهعنوان اثری شاخص در اندیشه سیاسی ایران معرفی شود؛ اثری که قابلیت تعریف کرسیهای دانشگاهی، پژوهشهای تخصصی و حتی نظریهپردازی را دارد.
عضو هیئت علمی گروه علومسیاسی دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: برخی وقتی این کتاب را میخوانند، آن را صرفا مجموعهای از حکایتهای تاریخی میدانند، در حالی که «سیاستنامه» کتاب تاریخ نیست. حتی در همایش هزاره خواجه نظامالملک نیز درباره این موضوع بحث شد و برخی مورخان معتقد بودند این اثر را نباید صرفا بهعنوان یک منبع تاریخی ارزیابی کرد، زیرا هدف نویسنده، روایت تاریخ نبوده، بلکه خواسته از روایتهای تاریخی برای تبیین اندیشهها و توصیههای سیاسی خود بهره بگیرد. این کتاب نمونهای برجسته از سنت سیاستنامهنویسی و ادبیات سیاسی ایران است.
اسلامی با اشاره به جایگاه زبان فارسی در تداوم اندیشه سیاسی ایران، تصریح کرد: یکی از دلایل ماندگاری تمدن ایرانی، تداوم فکری آن است. ما از معدود جوامعی هستیم که توانسته ایم این تداوم را حفظ کنیم و یکی از مهمترین عوامل آن، زبان و ادبیات فارسی است. هنوز هم وقتی متنی متعلق به هزار سال پیش را میخوانیم، بخش قابل توجهی از واژگان و مفاهیم آن برای ما قابل فهم است و همین موضوع سبب شده پیوند فکری ما با گذشته حفظ شود. اگرچه درباره جامعه ایرانی از منظرهای مختلف میتوان از گسست سخن گفت اما در حوزه زبان و اندیشه، تداوم قابل توجهی وجود دارد. زبان فارسی مهمترین زنجیره اتصال هویت، فرهنگ و اندیشه ایرانی است و تا زمانی که این زبان زنده باشد این پیوستگی نیز حفظ خواهد شد.
وی با بیان اینکه برای شناخت مفاهیم جدید باید به منابع اصلی مراجعه کرد، گفت: در موضوعاتی مانند دموکراسی، حقوق بشر، تفکیک قوا، نظامهای انتخاباتی و نظامهای حزبی، باید آثار روز را به زبانهای اصلی مطالعه کرد زیرا بسیاری از مفاهیم در ترجمه، بخشی از معنای خود را از دست میدهند. برای مثال، واژههایی مانند «پارلمان»، «دولت» یا «حکومت» در زبان فارسی معادلهایی دارند اما همه بار معنایی این مفاهیم را منتقل نمیکنند.
اسلامی ادامه داد: در مقابل، زبان فارسی در بیان مفاهیم مربوط به سیاست و حکمرانی در ایران تاریخی، ظرفیت بسیار بالایی دارد زیرا پشتوانهای هزار ساله از تجربه حکومت داری را در خود جای داده است. از همین رو، متون کلاسیک فارسی بهترین منبع برای شناخت اندیشه سیاسی ایران به شمار میروند.
زبان فارسی؛ عامل تداوم اندیشه و هویت ایرانی
عضو هیئت علمی گروه علومسیاسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تحولات پس از ورود اسلام به ایران، عنوان کرد: در بسیاری از سرزمینهایی که مسلمان شدند، زبان و فرهنگ پیشین به تدریج دگرگون شد اما در ایران، زبان فارسی نهتنها حفظ شد، بلکه به بستری برای احیا هویت ایرانی تبدیل شد. آثاری مانند شاهنامه فردوسی و سیاستنامه خواجه نظامالملک را نیز باید در همین چارچوب ارزیابی کرد؛ آثاری که تلاش داشتند تجربه تاریخی و سنت حکمرانی ایران را حفظ و بازآفرینی کنند.
سیاستنامه؛ تجربه عملی حکمرانی خواجه نظامالملک
وی با اشاره به شکلگیری کتاب «سیاستنامه»، بیان کرد: خواجه نظامالملک در سالهای پایانی عمر و همزمان با افزایش اختلافات خود با ملکشاه سلجوقی، نوشتهها و یادداشتهای پراکندهاش را گردآوری کرد و آنها بعدها در قالب کتاب «سیاستنامه» تدوین شد. این اثر در واقع حاصل تجربه عملی او در عرصه حکومتداری است و به همین دلیل، بیش از آنکه یک متن نظری صرف باشد، برآمده از تجربه سیاسی نویسنده است. در آن دوره، خواجه نظامالملک با انتقادهایی از سوی دربار روبهرو شده بود و حتی زمزمه کنار گذاشتن او نیز مطرح بود. با این حال، آنچه از خود به یادگار گذاشت، مجموعهای از تجربههای حکمرانی بود که بعدها در قالب «سیاستنامه» در اختیار نسلهای بعد قرار گرفت.
اسلامی با اشاره به اینکه مهمترین دغدغه خواجه نظامالملک، ایجاد یک نظام پایدار برای اداره کشور بود، تصریح کرد: خواجه نظامالملک صرفا یک وزیر نبود، بلکه به دنبال نظامسازی بود. حتی عنوان «نظام» نیز به همین معنا است؛ یعنی ایجاد ساختاری که اداره امور به افراد وابسته نباشد، بلکه بر پایه نهادها، قواعد و روابط مشخص میان آنها انجام شود.
وی اضافه کرد: در علوم سیاسی امروز نیز یکی از مباحث مهم، شکلگیری ساختارهای دیوانسالارانه است؛ ساختارهایی که در آن، اشخاص، محور نیستند بلکه جایگاهها و نهادها اهمیت دارند. اگر فردی از یک مسئولیت کنار برود، فرد دیگری همان نقش را بر عهده میگیرد و نظام اداری بدون اختلال به کار خود ادامه میدهد. خواجه نظامالملک نیز دقیقا به دنبال تحقق چنین الگویی بود.
نظامیه؛ مهمترین اقدام خواجه نظامالملک
عضو هیئت علمی گروه علومسیاسی دانشگاه فردوسی مشهد یکی از مهمترین اقدامات خواجه نظامالملک را تاسیس نظامیهها عنوان کرد و گفت: ایجاد مدارس نظامیه تنها تاسیس چند مرکز آموزشی نبود، بلکه بخشی از پروژه بزرگ نظامسازی او به شمار میرفت. هدف این بود که میان آموزش، دین و حکومت هماهنگی ایجاد شود و ساختاری شکل بگیرد که بتواند کشور را با ثبات بیشتری اداره کند.
وی با اشاره به اینکه اندیشه خواجه نظامالملک بر ایجاد نظم سیاسی استوار است، عنوان کرد: هدف او این بود که حکومت بر پایه قواعد و نهادها اداره شود، نه بر اساس تصمیمهای مقطعی افراد. از همین رو، بسیاری از توصیههای او درباره وزارت، سفارت، خزانهداری، نظارت بر کارگزاران، پرداخت حقوق کارمندان و حتی رسیدگی به وضعیت بازنشستگان در چارچوب یک نظام منسجم اداری قابل تحلیل است.
اسلامی ادامه داد: یکی از نکات جالب در «سیاستنامه»، تاکید بر نظارت مستمر بر عملکرد کارگزاران است. خواجه نظامالملک پیشنهاد میکند افرادی بهعنوان ماموران اطلاعرسان و بازرسان حکومت، وضعیت مناطق مختلف را بررسی و گزارش کنند تا پادشاه بتواند بر اساس اطلاعات دقیق تصمیم بگیرد. این سازوکار، از منظر علوم سیاسی امروز، نوعی نظام بازخورد و نظارت بر عملکرد حکومت محسوب میشود.
عضو هیئت علمی گروه علومسیاسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به برخی دیدگاههای پژوهشگران درباره «سیاستنامه»، خاطرنشان کرد: درباره این اثر، برداشتهای متفاوتی وجود دارد. برخی آن را ادامه سنت فقه سیاسی میدانند و برخی آن را در چارچوب اندیشه ایرانی تحلیل میکنند و گروهی نیز معتقدند سیاستنامه، سنتی مستقل در اندیشه سیاسی ایران است که باید جدا از فلسفه سیاسی و فقه سیاسی مورد بررسی قرار گیرد.
وی بیان کرد: در دو دهه اخیر و بهویژه پس از انتشار آثار پژوهشی در این حوزه، مطالعات مربوط به خواجه نظامالملک و سیاستنامه گسترش یافته و پایاننامهها و پژوهشهای متعددی درباره این اثر انجام شده است. البته باید توجه داشت که سیاستنامه متعلق به هزار سال پیش است و نمیتوان همه دیدگاههای آن را برای مسائل امروز بهطور مستقیم به کار گرفت اما در بسیاری از مباحث آن، بهویژه در حوزه نظامسازی، همچنان قابل تفکر است.
سیاستنامه، تعریفکننده جایگاه نهاد دین در کنار حکومت داری
عضو هیئت علمی گروه علومسیاسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به برخی ویژگیهای اندیشه سیاسی خواجه نظامالملک، گفت: در این کتاب، میان حاکمان و مردم تمایز قائل میشود و برای زمامدار ویژگیهای خاصی برمیشمارد. همچنین درباره نسبت دین و سیاست نیز تلاش میکند جایگاه نهاد دین را در کنار حکومت تعریف کند و بر هماهنگی این دو در اداره کشور تاکید دارد. یکی دیگر از ویژگیهای اندیشه خواجه نظامالملک، عملگرایی است. او به جای بیان شعارهای کلی، درباره شیوه اداره حکومت سخن میگوید و قواعد مشخصی را برای اداره دربار، وزارت، خزانه، سفارت، سپاه و سایر ارکان حکومت ارائه میکند. خواجه نظامالملک به دنبال آن بود که اداره حکومت از وابستگی به اشخاص فاصله بگیرد و بر پایه قواعد و نهادهای پایدار استوار شود. به تعبیر امروز، او به دنبال ایجاد رویه، نظم و پیشبینیپذیری در حکمرانی بود.
اسلامی با بیان اینکه از منظر علوم سیاسی، سیاستنامه صرفا مجموعهای از توصیههای اخلاقی یا حکایتهای تاریخی نیست، تصریح کرد: سیاستنامه تصویری منسجم از یک نظام سیاسی و قواعد اداره آن ارائه میدهد. اگر فصلهای مختلف کتاب را در کنار یکدیگر قرار دهیم، با الگویی نسبتا کامل از ساختار حکومت و دیوانسالاری روبهرو میشویم. شاید اگر این اندیشه در دورههای بعد استمرار بیشتری پیدا میکرد، زمینه شکلگیری نظامهای قانونمندتر و نهادهای پایدارتر نیز فراهم میشد.
انتهای پیام
