فکرش را بکنید که در یک روز سرد زمستانی، فقط با لمس یک لیوان آب یخ یا قدمزدن کوتاه در هوای سرد، بدنتان ناگهان پر از کهیر شود و نفسکشیدن برایتان دشوار شود. برای بیشتر ما، سرما فقط آزاردهنده است و با یک لباس گرم یا بخاری حل میشود. اما برای بعضی افراد، سرما میتواند آغاز یک واکنش ایمنی شدید و خطرناک باشد.
به گزارش یک پزشک، در این وضعیت نادر که با نام حساسیت به سرما یا کهیر سرد شناخته میشود، سیستم ایمنی دچار خطای جدی میشود. بدن بهجای محافظت، به سرما مانند یک دشمن واقعی پاسخ میدهد.
شناخت این اختلال فقط یک کنجکاوی پزشکی نیست، بلکه میتواند جان انسانها را نجات دهد. درک علمی حساسیت به سرما به ما نشان میدهد چگونه یک محرک ساده میتواند تعادل ایمنی بدن را بر هم بزند.
کهیر سرد یا Cold Urticaria یک اختلال نادر اما بالقوه خطرناک است که در آن تماس پوست با دمای پایین، واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی را فعال میکند.
نتیجه این واکنش میتواند شامل کهیر، تورم، درد پوستی و در موارد شدید شوک آنافیلاکسی (Anaphylaxis) باشد. در چنین شرایطی بدن بدون وجود عامل تهدیدکننده واقعی، یک پاسخ ایمنی کامل و پرهزینه ایجاد میکند.
این پاسخ نهتنها سودی ندارد، بلکه میتواند به افت فشار خون، تنگی نفس و حتی از دستدادن هوشیاری منجر شود. به همین دلیل حساسیت به سرما فقط یک ناراحتی پوستی ساده محسوب نمیشود. در برخی بیماران، تماس کوتاه با سرما میتواند پیامدهای جدی و فوری ایجاد کند. همین ویژگی باعث شده که پزشکان این اختلال را در دسته بیماریهای نیازمند توجه ویژه قرار دهند.
نخستین توصیف علمی کهیر سرد به سال 1792 بازمیگردد. در آن زمان پزشکی آلمانی به نام Johann Peter Frank برای اولینبار این واکنش غیرعادی را ثبت کرد.
امروزه میدانیم که این اختلال تقریباً دو برابر در زنان شایعتر از مردان است. میانگین سن شروع علائم معمولاً اوایل دهه سوم زندگی است. با این حال حساسیت به سرما میتواند در هر سنی ظاهر شود.
نکته امیدوارکننده این است که در بخشی از بیماران، شدت علائم با گذر زمان کاهش مییابد. برآوردها نشان میدهد حدود یکچهارم تا نیمی از مبتلایان بهبود قابلتوجه یا حتی بهبودی کامل را تجربه میکنند.
کهیر سرد به دو نوع اصلی تقسیم میشود.
نوع اولیه شایعترین شکل بیماری است و حدود 95 درصد موارد را شامل میشود. در این نوع معمولاً علت مشخصی شناسایی نمیگردد و بیماری بهصورت خودبهخود بروز میکند.
نوع دوم کهیر سرد ثانویه نام دارد و با بیماریهای زمینهای یا عفونتها مرتبط است. از جمله این عوامل میتوان به ویروس اپشتین بار (Epstein-Barr Virus)، برخی لنفومها (Lymphoma) یا سرطان خون، HIV و هپاتیت C اشاره کرد.
تشخیص تفاوت این دو نوع برای انتخاب مسیر درمان اهمیت بالایی دارد. زیرا در نوع ثانویه، کنترل بیماری زمینهای میتواند شدت علائم پوستی را کاهش دهد.
در کهیر سرد اولیه، علائم معمولاً بهصورت بثورات پوستی، تورم، برجستگی یا کهیر بروز میکنند. برخی بیماران علاوه بر علائم پوستی، خستگی، تب خفیف یا درد مفاصل را نیز گزارش میدهند.
نکته مهم این است که نشانهها فقط هنگام تماس مستقیم با سرما ظاهر نمیشوند. در بسیاری موارد، علائم زمانی شروع میشوند که پوست دوباره در حال گرمشدن است. محرکها محدود به هوای سرد نیستند و شنا، خوردن غذای یخزده یا نوشیدن مایعات سرد را هم شامل میشوند. حتی تماس با اشیای سرد میتواند پاسخ ایمنی را فعال کند.
این گستردگی محرکها زندگی روزمره بیماران را بهطور جدی تحت تأثیر قرار میدهد.
علت دقیق بروز کهیر سرد اولیه هنوز بهطور کامل روشن نیست. آنچه پژوهشها بهوضوح نشان میدهند، نقش کلیدی سلولهای مسل سلها در این فرآیند است. این سلولها بهعنوان نگهبانان اولیه سیستم ایمنی در بافتهایی مانند پوست حضور دارند. وظیفه آنها شناسایی خطر و ارسال پیام هشدار به دیگر اجزای سیستم ایمنی است. در حساسیت به سرما، این سلولها بدون وجود تهدید واقعی فعال میشوند.
یکی از فرضیهها این است که سرما باعث تولید خودآلرژنها (Autoallergens) میشود. این مواد، پاسخ ایمنی را علیه بافتهای خود بدن تحریک میکنند، هرچند برای تأیید این مکانیسم هنوز به تحقیقات بیشتری نیاز داریم.
وقتی مسل سلها فعال میشوند، مادهای شیمیایی به نام هیستامین (Histamine) آزاد میکنند. هیستامین مانند یک آژیر هشدار عمل میکند و سایر سلولهای ایمنی را به محل فرا میخواند. همزمان، رگهای خونی آن ناحیه گشادتر و نفوذپذیرتر میشوند.
این تغییرات باعث تورم، قرمزی و خارش مشخص پوستی میگردد. در حالت طبیعی، این پاسخ برای مقابله با عوامل بیماریزا مفید است. اما در کهیر سرد، این واکنش یک هشدار کاذب محسوب میشود. بدن وارد یک نبرد ایمنی تمامعیار میشود، بدون آنکه دشمن واقعی وجود داشته باشد.
تشخیص کهیر سرد معمولاً زمانی مطرح میشود که فرد پس از تماس با سرما دچار کهیر، برجستگی یا بثورات پوستی شود.
پزشکان برای بررسی دقیق، از یک آزمون ساده اما حساس استفاده میکنند که به تست یخ معروف است. در این روش، یک قالب یخ برای مدت کوتاهی روی پوست ساعد قرار داده میشود. پس از برداشتن یخ، واکنش پوست از نظر تورم، قرمزی یا ایجاد کهیر بررسی میگردد.
این آزمایش بهظاهر ساده باید حتماً تحت نظر پزشک انجام شود. دلیل این احتیاط آن است که در حدود 20 درصد موارد، این تست میتواند شوک آنافیلاکسی (Anaphylaxis) ایجاد کند. بنابراین انجام خودسرانه آن در منزل میتواند خطرناک باشد.
حساسیت به سرما یک اختلال نادر محسوب میشود. برآوردها نشان میدهد حدود 6 نفر از هر 10 هزار نفر به این وضعیت مبتلا هستند.
با این حال، احتمال میرود که آمار واقعی بالاتر از این رقم باشد. بسیاری از مبتلایان علائم خفیف دارند و هرگز به پزشک مراجعه نمیکنند.
در برخی کشورها، بهویژه مناطق گرمسیری، دمای هوا در زمستان به زیر صفر نمیرسد. در چنین شرایطی، محرک اصلی بیماری کمتر رخ میدهد و تشخیص عقب میافتد. همین عوامل باعث شده که کهیر سرد در سطح جهانی کمتر از میزان واقعی گزارش شود.
تشخیص بهموقع کهیر سرد نقش حیاتی در پیشگیری از عوارض خطرناک دارد. پس از تشخیص، نخستین گام شناسایی دمای محرک در هر فرد است. برخی بیماران فقط در دماهای بسیار پایین دچار علائم میشوند.
در حالی که در برخی دیگر، دماهای نسبتاً خنک هم واکنش ایمنی را فعال میکند. آگاهی از این آستانه دمایی به بیمار کمک میکند از موقعیتهای پرخطر اجتناب نماید. این موضوع بهویژه برای شنا، فعالیتهای فضای باز و محیطهای کاری سرد اهمیت دارد. بدون این آگاهی، خطر بروز واکنش شدید همیشه وجود خواهد داشت.
پزشکان علاوه بر تست یخ، از روشهای دقیقتری برای سنجش شدت حساسیت به سرما استفاده میکنند. یکی از این روشها آزمون زمان تحریک سرد یا Cold Stimulation Time Test است. در این آزمون، بررسی میشود که پوست پس از چه مدت تماس با سرما واکنش نشان میدهد. زمان کوتاهتر معمولاً بهمعنای پاسخ ایمنی فعالتر و شدیدتر است.
روش دیگر تعیین آستانه دمای بحرانی یا Critical Temperature Threshold محسوب میشود. این شاخص نشان میدهد گرمترین دمایی که هنوز میتواند علائم ایجاد کند، چقدر است.
ترکیب این دو معیار به پزشک کمک میکند شدت بیماری را دقیقتر ارزیابی کند.
زندگی روزمره افراد مبتلا به حساسیت به سرما نیازمند احتیاط دائمی است. فعالیتهایی که برای دیگران عادی هستند، ممکن است برای این افراد خطرناک باشند. تماس با آب سرد، مصرف خوراکیهای یخزده یا حتی ورود ناگهانی به محیط خنک میتواند مشکلساز شود.
این محدودیتها گاهی باعث اضطراب و کاهش کیفیت زندگی میشوند. بهویژه زمانی که فرد از شدت واقعی بیماری خود آگاه نباشد. به همین دلیل آموزش و آگاهیبخشی بخش مهمی از مدیریت این اختلال است. شناخت دقیق محرکها میتواند تفاوت میان یک روز عادی و یک وضعیت اورژانسی باشد.
مدیریت کهیر سرد بر پایه کاهش واکنش ایمنی و پیشگیری از تماس با محرکها انجام میشود. رایجترین خط درمان، مصرف آنتیهیستامینها (Antihistamines) پیش از قرارگرفتن در معرض سرماست. این داروها با مهار اثر هیستامین، شدت تورم، خارش و قرمزی پوست را کاهش میدهند.
در بسیاری از بیماران، دوز معمول خوراکی کافی نیست و گاهی نیاز به افزایش دوز تا چهار برابر وجود دارد. البته این افزایش میتواند با عوارضی مانند خوابآلودگی همراه باشد و باید با احتیاط انجام شود.
برآوردها نشان میدهد حدود 60 درصد مبتلایان با آنتیهیستامینها پاسخ درمانی خوبی میگیرند. این آمار نشان میدهد که برای بخش بزرگی از بیماران، کنترل علائم امکانپذیر است.
در دورههای تشدید کوتاهمدت علائم، گاهی از کورتیکواستروئیدها (Corticosteroids) استفاده میشود. این داروها میتوانند التهاب را بهسرعت کاهش دهند و واکنش ایمنی را مهار کنند. اما مصرف طولانیمدت آنها با عوارضی مانند افزایش وزن، سوءهاضمه و تغییرات خلقی همراه است. به همین دلیل استفاده از این داروها معمولاً محدود و موقتی است.
در موارد شدیدتر، گزینههای درمانی پیشرفتهتری در نظر گرفته میشود. یکی از این گزینهها داروی اومالیزوماب (Omalizumab) است. این آنتیبادی مونوکلونال (Monoclonal Antibody) با هدفگیری ایمونوگلوبولین E یا IgE (Immunoglobulin E) مانع فعالشدن سلولهای ماست میشود.
یکی از رویکردهای کمتر رایج اما جالب، حساسیتزدایی یا Desensitisation است. در این روش، پوست بهصورت تدریجی در معرض دماهای پایینتر قرار میگیرد. این فرایند ممکن است طی چند روز یا حتی چند ساعت انجام شود. هدف آن است که بدن یاد بگیرد بدون آزادسازی شدید هیستامین به سرما پاسخ دهد. برخی پژوهشهای کوچک نتایج امیدوارکنندهای نشان دادهاند. با این حال، اندازه نمونهها محدود بوده و شواهد قطعی در دست نیست. بنابراین این روش هنوز بهعنوان درمان استاندارد شناخته نمیشود.
در شدیدترین موارد کهیر سرد، خطر شوک آنافیلاکسی وجود دارد. در چنین شرایطی، آدرنالین (Adrenaline) یک داروی نجاتبخش محسوب میشود. تزریق سریع آدرنالین میتواند افت فشار خون و تنگی نفس را مهار کند.
با این حال، شواهد نشان میدهد که این دارو در بیماران مبتلا به حساسیت به سرما کمتر از حد لازم تجویز میشود.
آموزش بیماران درباره علائم هشدار و استفاده از قلم آدرنالین اهمیت حیاتی دارد. تاخیر در تزریق میتواند پیامدهای جبرانناپذیری داشته باشد. به همین دلیل، برنامه درمانی باید متناسب با شدت بیماری هر فرد تنظیم شود.
افراد مبتلا به کهیر سرد در زمان جراحی با خطرات ویژهای روبهرو هستند. داروهای بیهوشی دمای مرکزی بدن را کاهش میدهند. از سوی دیگر، اتاقهای عمل عمداً خنک نگه داشته میشوند.
اگرچه اقدامات گرمکننده انجام میشود، اما برای افراد با حساسیت شدید، این شرایط میتواند محرک خطرناک باشد. به همین دلیل اطلاعرسانی به تیم پزشکی پیش از جراحی ضروری است. در نظر گرفتن این موضوع میتواند از بروز واکنشهای ناگهانی جلوگیری کند. مدیریت صحیح، ایمنی بیمار را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد.
حساسیت به سرما یا کهیر سرد یک اختلال نادر اما بالقوه خطرناک است که میتواند واکنش ایمنی شدید ایجاد کند. تشخیص زودهنگام و شناخت دمای محرک، نقش کلیدی در پیشگیری از عوارض دارد. آنتیهیستامینها درمان اصلی هستند و در موارد شدید، درمانهای پیشرفتهتری بهکار میروند. آگاهی عمومی درباره این بیماری میتواند از بروز موقعیتهای تهدیدکننده جان جلوگیری کند.
آیا کهیر سرد همان آلرژی معمولی است؟
خیر، کهیر سرد یک واکنش ایمنی غیرطبیعی به دماست و نه یک آلرژی کلاسیک غذایی یا فصلی. در این وضعیت، بدن بدون وجود عامل بیماریزا پاسخ ایمنی میدهد. به همین دلیل شدت واکنش میتواند بیشتر از آلرژیهای رایج باشد.
آیا ممکن است حساسیت به سرما بهمرور از بین برود؟
بله، در بخشی از بیماران شدت علائم با گذر زمان کاهش مییابد. برخی حتی به بهبودی کامل میرسند. با این حال، پیشبینی دقیق سیر بیماری برای هر فرد ممکن نیست.
آیا فقط هوای سرد باعث بروز علائم میشود؟
خیر، محرکها فقط به هوای سرد محدود نیستند. شنا، نوشیدنی سرد یا تماس با اشیای خنک هم میتواند واکنش ایجاد کند. حتی گرمشدن مجدد پوست پس از سرما نیز گاهی علائم را فعال میکند.
چرا انجام تست یخ در خانه خطرناک است؟
زیرا این تست میتواند در برخی افراد شوک آنافیلاکسی ایجاد کند. در محیط پزشکی، تجهیزات و داروهای لازم در دسترس هستند. انجام خودسرانه آن میتواند جان فرد را به خطر بیندازد.
آیا همه بیماران به آنتیهیستامین پاسخ میدهند؟
خیر، اما حدود 60 درصد پاسخ مناسبی نشان میدهند. برخی نیاز به دوزهای بالاتر یا درمانهای جایگزین دارند.
تصمیمگیری درمانی باید بر اساس شدت بیماری انجام شود.
