به گزارش همشهری آنلاین، روزانه دهها نفتکش عظیم و کشتی تجاری از گذرگاهی عبور میکنند که در باریکترین نقطه تنها حدود ۳۳ کیلومتر عرض دارد، اما نقشی تعیینکننده در اقتصاد جهانی ایفا میکند. اهمیت این آبراه چنان است که هر تنش سیاسی یا نظامی در آن، بلافاصله بازارهای جهانی انرژی و تجارت را تحت تأثیر قرار میدهد.
چرا خلیجفارس و تنگه هرمز اهمیت استراتژیک دارند؟
خلیجفارس در دل منطقهای قرار گرفته که بیش از ۴۸ درصد ذخایر اثباتشده نفت جهان و حدود ۴۰ درصد ذخایر گاز طبیعی دنیا را در خود جای داده است. کشورهای ایران، عربستان سعودی، امارات، قطر، کویت و عراق همگی تولیدکنندگان اصلی انرژی جهان هستند و بخش عمده صادرات آنها تنها از یک مسیر عبور میکند: تنگه هرمز.
تنگه هرمز حلقه اتصال خلیجفارس به دریای عمان و سپس آبهای آزاد است. این تنگه نهتنها مسیر اصلی صادرات نفت خام، بلکه شاهراه انتقال گاز طبیعی مایعشده (LNG)، فرآوردههای نفتی، مواد پتروشیمی و کالاهای اساسی است.
نکتهای که کمتر مورد توجه عموم قرار میگیرد این است که خطوط کشتیرانی در تنگه هرمز بسیار محدود و مشخصاند؛ مسیر رفت و برگشت کشتیها هر کدام حدود ۳ کیلومتر عرض دارند و میان آنها یک نوار حائل قرار دارد. این تراکم و محدودیت جغرافیایی، تنگه را به یکی از حساسترین نقاط دریایی جهان تبدیل کرده است.
حجم مبادلات تجاری در تنگه هرمز چقدر است؟
بر اساس آمارهای بینالمللی انرژی، روزانه بین ۲۰ تا ۲۱ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی از تنگه هرمز عبور میکند؛ یعنی حدود یکپنجم مصرف روزانه نفت جهان. افزون بر آن، بخش قابل توجهی از صادرات گاز طبیعی مایعشده قطر ـ که از بزرگترین صادرکنندگان LNG جهان است ـ نیز از همین مسیر منتقل میشود.
از نظر ارزش اقتصادی، تخمین زده میشود سالانه صدها میلیارد دلار کالا و انرژی از این گذرگاه عبور کند. تنها در بخش انرژی، ارزش مبادلات نفت و گاز عبوری از تنگه هرمز در سال میتواند به بیش از یک تریلیون دلار برسد؛ رقمی که نشان میدهد این آبراه، صرفاً یک مسیر منطقهای نیست بلکه شاهرگ اقتصاد جهانی است.
نکته جالب آنکه برخی کشورها تلاش کردهاند با احداث خطوط لوله جایگزین، وابستگی خود را کاهش دهند؛ مانند خط لوله شرق به غرب عربستان یا خط لوله فجیره در امارات. با این حال، مجموع ظرفیت این مسیرهای جایگزین همچنان فاصله قابل توجهی با حجم عظیم صادرات عبوری از تنگه هرمز دارد.
اگر ایران تنگه هرمز را ببندد چه خواهد شد؟
ایران بهدلیل موقعیت جغرافیایی و اشراف ساحلی گسترده بر شمال تنگه، نقش تعیینکنندهای در امنیت این آبراه دارد. هرگونه اختلال جدی در عبور و مرور کشتیها، حتی برای چند روز، میتواند شوک بزرگی به بازارهای جهانی وارد کند.
پیامدهای احتمالی عبارتاند از:
جهش ناگهانی قیمت جهانی نفت و گاز
افزایش هزینه حملونقل دریایی و بیمه کشتیها
نوسان شدید بازارهای بورس جهانی
فشار تورمی بر اقتصاد کشورهای واردکننده انرژی
احتمال شکلگیری ائتلافهای نظامی برای بازگشایی مسیر
کارشناسان انرژی معتقدند در صورت توقف کامل صادرات از تنگه هرمز، قیمت نفت میتواند در مدت کوتاهی به سطوح بیسابقهای برسد. چنین رخدادی نهتنها کشورهای غربی، بلکه اقتصادهای آسیایی مانند چین، هند، ژاپن و کره جنوبی را نیز به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.
با این حال باید توجه داشت که بستن کامل تنگه، بهدلیل پیامدهای حقوقی، سیاسی و نظامی گسترده، سناریویی بسیار پرهزینه و پیچیده است و میتواند تبعات منطقهای و بینالمللی گستردهای در پی داشته باشد.
اهمیت این مسیر در مقیاس جهانی
در میان تمام گلوگاههای دریایی جهان ـ مانند کانال سوئز، بابالمندب یا کانال پاناما ـ تنگه هرمز از نظر حجم انتقال انرژی جایگاه نخست را دارد. در حالی که کانال سوئز برای تجارت کالاهای کانتینری اهمیت بالایی دارد، هرمز شاهراه اصلی انرژی جهان محسوب میشود.
به بیان دیگر، اگر کانال سوئز مسیر تجارت کالاست، تنگه هرمز مسیر «سوخت اقتصاد جهانی» است. اقتصاد صنعتی جهان بدون جریان پایدار انرژی از این منطقه، با اختلال جدی روبهرو میشود.
نکاتی مهم درباره تنگه نخست جهان
- حدود ۲۰ درصد نفت مصرفی جهان از تنگه هرمز عبور میکند.
- این تنگه در باریکترین نقطه تنها ۳۳ کیلومتر عرض دارد.
- سالانه صدها میلیارد دلار مبادلات انرژی و کالا از این مسیر انجام میشود.
- هرگونه اختلال در این آبراه، بلافاصله بازار جهانی انرژی را ملتهب میکند.
- موقعیت جغرافیایی ایران، نقش تعیینکنندهای در معادلات امنیتی این منطقه دارد.
- خلیجفارس و تنگه هرمز تنها یک مرز آبی برای ایران نیستند؛ این منطقه یکی از مهمترین نقاط تلاقی سیاست، اقتصاد و امنیت در جهان امروز است؛ جایی که سرنوشت انرژی جهان از آن عبور میکند.
