چهاردهم تیرماه در تقویم رسمی ایران «روز قلم» نام گرفته است؛ روزی برای تامل در یکی از بنیادینترین ابزارهای تمدن انسانی، ابزاری که نهفقط وسیله ثبت اندیشه، بلکه سازوکار انتقال حافظه تاریخی، تولید معنا و استمرار هویت فرهنگی است. قلم، در فرهنگ ما، نخستین سوگندِ قرآن کریم است و در ادب پارسی، جلوهگاه خردورزی و زیباییآفرینی. از فردوسی و سعدی تا حافظ و مولانا، همگی نام خود را با مرکب این جرعهنوشِ بیادعا جاودانه کردند. بنابراین، در سنت ایرانی و اسلامی، قلم صرفا یک ابزار نوشتن نیست؛ نشانِ تعهد به آگاهی، نشانه مسئولیت در برابر حقیقت و واسطه پیوند میان خرد و زبان است. از همینرو، گرامیداشت روز قلم تنها بزرگداشت نویسندگان نیست، بلکه ارجنهادن به همه کسانی است که در قلمرو علم، فرهنگ، ترجمه، آموزش و پژوهش، در شکلدهی به حیات معنوی جامعه نقش دارند.
در جهان امروز که زبانها در میدان رقابت فرهنگی، رسانهای و آموزشی با یکدیگر مواجهاند، قلم جایگاهی فراتر از نوشتار پیدا کرده است. قلم میتواند زبان را از مرزهای جغرافیایی عبور دهد، در ذهن نسلهای تازه رسوب کند و آن را به ابزار ارتباطی زنده و پویا در سطح بینالمللی بدل سازد. زبان فارسی نیز از این قاعده مستثنا نیست. زبان فارسی، تنها میراثی ادبی یا تاریخی نیست، بلکه سرمایهای تمدنی است که در طول قرنها، حامل دانش، فلسفه، عرفان، تاریخ، ادب و تجربه زیسته ایرانیان بوده است. استمرار این زبان، نیازمند شبکهای از کنشگران آگاه و متعهد است؛ پژوهشگران، نویسندگان، مترجمان، استادان، برنامهریزان آموزشی و فعالان فرهنگی.
در این میان، بنیاد سعدی بهعنوان نهاد تخصصیِ متولی حفظ، آموزش و گسترش زبان فارسی در خارج از ایران، رسالتی روشن و راهبردی بر عهده دارد؛ تقویت و توسعه آموزش زبان فارسی در بیرون از مرزهای کشور، ساماندهی فعالیتهای آموزشی و پژوهشی، پشتیبانی از مراکز آموزش زبان فارسی و کمک به ارتقای جایگاه زبان فارسی در عرصه جهانی. بر اساس اسناد راهبردی، یکی از اهداف کلان این نهاد، حضور فعال در فرهنگ جهانی و مشارکت موثر در فرایند جهانیشدن فرهنگی است؛ حضوری که بدون پشتوانه و همراهی جامعه علمی و فرهنگی امکانپذیر نیست.
نقش پژوهشگران در این میدان، نقشی صرفا ساختگی یا حاشیهای نیست؛ آنان ستونهای دانشی این فرایند بهشمار میآیند. هر برنامه موفق در آموزش زبان فارسی به غیرفارسیزبانان (آزفا)، نیازمند پشتوانه نظری دقیق، شناخت مخاطب، تحلیل نیازهای زبانی، طراحی محتوای آموزشی متناسب با بافتهای فرهنگی گوناگون و ارزیابی مستمر روشهاست. پژوهشگرانی که در حوزه آزفا، زبانشناسی کاربردی، مطالعات ترجمه، ادبیات تطبیقی و آموزش بینفرهنگی فعالیت میکنند، در حقیقت نقشه راهِ حضور جهانی زبان فارسی را ترسیم میکنند. بدون کار آنان، آموزش زبان فارسی ممکن است از سطح انتقال واژگان فراتر نرود؛ اما با پژوهش دقیق، این آموزش به تجربهای فرهنگی، هویتی و تمدنی بدل میشود.
از این منظر، یاد و نام استادانی چون زندهیاد یدالله ثمره و زندهیاد احمد صفار مقدم در حوزه آزفا، یادآور اهمیت بنیانهای نظری و روششناختی این عرصه است. چنین چهرههایی نماد پیوند میان دانش زبانشناسی، تجربه آموزشی و دغدغه فرهنگیاند. افزون بر این، در گستره جهانی نیز پژوهشگرانی در دانشگاهها و مراکز علمی مختلف به زبان فارسی، ایرانشناسی، ادبیات فارسی و آموزش زبانهای غیرانگلیسی پرداختهاند و ظرفیت مهمی برای گفتوگو، همفکری و همکاری علمی فراهم آوردهاند. این گروه از پژوهشگران خارجی، چه در اروپا و چه در آسیا و آمریکای شمالی، نقش موثری در معرفی زبان فارسی به نسلهای تازه داشتهاند.
زبان، از اصلیترین ابزارهای قدرت نرم بهشمار میرود
یکی از ویژگیهای مهم سیاست فرهنگیِ موثر در جهان معاصر، تکیه بر «قدرت نرم» و «دیپلماسی عمومی» است. زبان، از اصلیترین ابزارهای قدرت نرم بهشمار میرود؛ زیرا از طریق آن، یک ملت نهتنها خود را معرفی میکند، بلکه جهانبینی، ارزشها و الگوهای زیست فرهنگی خود را نیز عرضه میدارد. زبان فارسی در این معنا، سرمایهای برای گفتوگو با جهان است. هر فارسیآموزی که در دانشگاهی در شرق یا غرب عالم با این زبان آشنا میشود، تنها یک نظام زبانی را نمیآموزد، بلکه به افق تازهای از تاریخ، ادبیات، تفکر و زیباشناسی ایرانی راه مییابد. از این رو، توسعه زبان فارسی در خارج از کشور، بخشی جداییناپذیر از دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران است.
در روز قلم، باید بهصراحت گفت که نویسندگان و پژوهشگران فقط تولیدکنندگان متن نیستند؛ آنان معماران حافظه فرهنگیاند. هر کتاب آموزشی، هر مقاله علمی، هر ترجمه دقیق، هر متن ادبی و هر برنامه پژوهشی، خشتی است در بنای بلندِ حضور جهانی زبان فارسی. اگر زبان فارسی امروز در دانشگاهها، مراکز ایرانشناسی، کلاسهای آموزش زبان و انجمنهای فرهنگی جهان شنیده میشود، این صدا محصول تلاش خاموش اما مداوم کسانی است که قلم را نه برای شهرت، بلکه برای خدمت به فرهنگ به حرکت درمیآورند.
از اینرو، در این روز فرخنده، شایسته است که به همه اهل قلم، بهویژه پژوهشگران، استادان، نویسندگان، مترجمان و فعالان فرهنگی که در راه اعتلای زبان فارسی کوشیدهاند، سپاس و درود بفرستیم. اگر قلم را پلی بدانیم، این پل از دیروزِ پرشکوه زبان فارسی تا فردای جهانی آن امتداد دارد؛ پلی که عبور از آن، تنها با همراهیِ اهل قلم ممکن است.
روز قلم بر همه فرهیختگان، پژوهشگران، نویسندگان و دوستداران زبان فارسی مبارک باد.
پژوهشگر بنیاد سعدی
