به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، اعضای هیئت مدیریت انجمن ترویج علم ایران در بیانیهای حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی به مراکز علمی و دانشگاهها را محکوم کردند.
در این بیانیه با تاکید بر اینکه حمله به دانشگاهها و مراکز علمی با اصول بنیادین حقوق بشردوستانه بینالمللی در تعارض است، عنوان شده که در توسعه و بازسازی آتی مراکز علمی، باید با بهرهگیری از درسهای این تجربه تلخ، به نکات ایمنی و پدافند غیرعامل دقت ویژه شود تا مراکز علمی و پژوهشی آینده، در برابر چنین حملاتی مقاومتر باشند.
متن این بیانیه به شرح زیر است:
«در سنت دیرپای تمدن انسانی، دانشگاه همواره فراتر از یک نهاد آموزشی بوده است. دانشگاه خانه اندیشه، آزمایشگاه امید و حافظ میراث دانایی بشر است؛ جایی که مرزهای جغرافیا، سیاست و قدرت در برابر حقیقت علم رنگ میبازند. علم زبان مشترک انسانهاست و دانشگاهها میدان گفتوگوی خرد جهانیاند. از این رو، هرگونه تعرض به مراکز علمی تنها یک اقدام فیزیکی علیه یک ساختمان یا یک مؤسسه آموزشی نیست؛ بلکه تعرضی آشکار به یکی از بنیادیترین دستاوردهای تمدن انسانی، یعنی تولید و گردش آزاد دانش است.
در روزهای اخیر چندین دانشگاه، پژوهشگاه و مرکز علمی کشور در جریان حملات نظامی آمریکا و اسرائیل هدف قرار گرفتهاند. این رخداد پرسشی بنیادین را پیش روی وجدان جهانی قرار میدهد: مگر با علم میتوان جنگید؟ علم نه سلاح است و نه تهدید؛ علم میراث مشترک بشریت است. دانشگاهها مکانهایی هستند که در آنها اندیشه برای بهبود زندگی انسانها شکل میگیرد، بیماریها درمان میشوند، فناوریهای نو برای رفاه بشر توسعه مییابد و مسیرهای تازهای برای فهم جهان گشوده میشود. از همین رو، هر اقدامی که زیرساختهای علمی را هدف قرار دهد، در واقع تلاشی برای آسیب رساندن به سرمایهای است که متعلق به همه انسانهاست.
از منظر حقوق بینالملل، چنین اقداماتی با اصول بنیادین حقوق بشردوستانه بینالمللی در تعارض آشکار قرار دارد. حقوق مخاصمات مسلحانه که در قالب کنوانسیونهای چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و پروتکلهای الحاقی آنها توسعه یافته است، بر اصل اساسی «تفکیک» تأکید میکند. مطابق این اصل، طرفهای درگیر در هر مخاصمهای موظفاند همواره میان اهداف نظامی و اهداف غیرنظامی تمایز قائل شوند و حملات خود را صرفاً متوجه اهداف نظامی کنند. دانشگاهها، مراکز پژوهشی، کتابخانهها و آزمایشگاههای علمی بهطور ذاتی در زمره اهداف غیرنظامی قرار دارند و هدف قرار دادن آنها نقض صریح این اصل بنیادین به شمار میآید.
علاوه بر اصل تفکیک، اصل «تناسب» نیز از ارکان اساسی حقوق بشردوستانه بینالمللی است. بر اساس این اصل، حتی در مواردی که یک هدف نظامی مشروع تلقی شود، حمله نباید به خسارات گسترده و نامتناسب برای غیرنظامیان یا اموال غیرنظامی منجر شود. مراکز علمی اغلب در محیطهای شهری و در مجاورت جمعیتهای غیرنظامی قرار دارند و هرگونه حمله به آنها میتواند آسیبهای انسانی و اجتماعی گستردهای ایجاد کند. از این رو، حمله به چنین زیرساختهایی نهتنها از منظر اخلاقی بلکه از منظر حقوقی نیز با چالشهای جدی مواجه است.
در کنار این قواعد، اسناد بینالمللی دیگری نیز بر ضرورت حفاظت از مراکز علمی و فرهنگی تأکید کردهاند. کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، دولتها را ملزم میکند از اموالی که دارای ارزش فرهنگی، آموزشی و علمی هستند محافظت کنند.
بسیاری از دانشگاهها، از جمله دانشگاههای باسابقه و بزرگ، نهتنها مراکز آموزشی بلکه بخش مهمی از میراث علمی و فرهنگی ملتها به شمار میروند. تخریب یا آسیب رساندن به چنین مراکزی به معنای آسیب به حافظه علمی جامعه و تهدیدی برای میراث فکری بشریت است. تخریب یا آسیب به این زیرساختها میتواند روند تولید دانش را مختل کند و تلاشهای پژوهشی بسیاری از دانشمندان و دانشجویان را با وقفه یا نابودی مواجه سازد. چنین خسارتی تنها محدود به یک کشور یا یک مؤسسه نیست؛ بلکه در واقع بخشی از جریان جهانی دانش را نیز متأثر میکند.
در عین حال، جامعه علمی جهانی همواره بر این باور بوده است که علم فراتر از مرزهای سیاسی و منازعات قدرت قرار دارد. دانشمندان در سراسر جهان، صرفنظر از ملیت، زبان یا فرهنگ، در یک جامعه معرفتی مشترک فعالیت میکنند. پیشرفتهای علمی اغلب حاصل همکاریهای بینالمللی و شبکههای گسترده پژوهشی است. از این منظر، تهدید یا آسیب به مراکز علمی در هر نقطه از جهان، دغدغهای است که باید مورد توجه جامعه علمی جهانی قرار گیرد.
انجمن ترویج علم، بهعنوان نهادی که رسالت خود را در گسترش فرهنگ علمی، حمایت از دانش و پاسداری از ارزشهای علمی میداند، هرگونه حمله به مراکز علمی و زیرساختهای دانشگاهی، و نیز آسیبرساندن به مراکز فرهنگی، میراث علمی و زیرساختهای صنعتی که حاصل انباشت دانش و دستاوردهای علمی جوامع انسانیاند را بهشدت محکوم میکند. چنین اقداماتی نهتنها مغایر با اصول بنیادین حقوق بینالملل و حقوق بشردوستانه است، بلکه با روح علم و اخلاق علمی نیز در تضاد قرار دارد. از این رو، انتظار میرود نهادهای بینالمللی، سازمانهای علمی جهانی، دانشگاهها و انجمنهای علمی در سراسر جهان نسبت به چنین رخدادهایی بیتفاوت نمانند.
دفاع از امنیت مراکز علمی تنها مسئولیت یک کشور یا یک جامعه دانشگاهی نیست؛ بلکه وظیفهای مشترک برای همه کسانی است که به ارزش دانش و نقش آن در پیشرفت بشریت باور دارند. همچنین، در هر نوع توسعه و بازسازی آتی مراکز علمی، با بهرهگیری از درسهای این تجربه تلخ، باید به نکات ایمنی و پدافند غیرعامل دقت ویژه شود تا مراکز علمی و پژوهشی آینده، در برابر چنین حملاتی مقاومتر باشند.
باید یادآور شد که علم با خشونت خاموش نمیشود. تاریخ نشان داده است که حتی در سختترین شرایط، چراغ دانش در دانشگاهها روشن مانده است. اما پاسداری از این چراغ نیازمند هوشیاری، همبستگی و تعهد جامعه علمی جهانی است. دانشگاهها نماد خرد انسانیاند و حفاظت از آنها در حقیقت حفاظت از آینده تمدن بشری است».
