به گزارش ایسنا، زمانی که رهبر شهید انقلاب در سالهای ابتدایی دهه ۱۳۸۰ از «نهضت نرمافزاری» و ضرورت «تولید علم» سخن میگفتند، این عبارتها برای بسیاری از افراد در فضای دانشگاهی نامانوس و حتی محل مناقشه بود. با این حال در دو دهه بعد «تولید علم» به یکی از مرکزیترین مفاهیم در سیاستگذاری علم و فناوری جمهوری اسلامی تبدیل شد. با بررسی فرمایشات رهبر شهید در دهههای گذشته میبینیم که در اندیشههای ایشان تولید علم بخشی از پروژهای سیاسی، اقتصادی و تمدنی بوده است.
در اندیشههای رهبر شهید که در پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری به آن اشاره شده، تلقی ایشان از علم، به عنوان منبع قدرت است. شاید در فرمایشات ایشان هیچ عبارتی به اندازه حدیث مشهور امام علی (ع) که «العلم سلطان» پرتکرار نباشد. ایشان در مراسم آغاز سال ۱۳۹۰ در حرم رضوی تصریح کردند: «علم و دانش برای یک ملت و برای یک فرد مایه اقتدار است؛ کسی که این قدرت را پیدا کند، دست برتر را دارد و آن کسی که نتواند قدرت علمی را به دست بیاورد، زیردست باقی میماند» (۱ فروردین ۱۳۹۰)». این روایت، در واقع، هسته مرکزی نگاه ایشان به علم و فناوری را شکل میدهد؛ نگاهی که در آن، علم مهمترین منبع قدرت در جهان معاصر تلقی میشود.
این نگاه توضیح میدهد که چرا در بسیاری از فرمایشات ایشان پیشرفت علمی در کنار قدرت نظامی، امنیت ملی و استقلال سیاسی قرار میگیرد. به تعبیر رهبر شهید انقلاب؛ « خود دانش مایه اقتدار است، ثروتآفرین است، قدرت نظامیآفرین است؛ قدرت سیاسی آفرین است» (دیدار وزیر علوم و استادان دانشگاه تهران، ۱۳ بهمن ۱۳۸۸).
عبور از «دانشمند مصرفی»
اگر هدف اصلی از علم و علمآموزی، دستیابی به اقتدار باشد، ابزار دستیابی به اقتدار نیز عبور از «مصرفکنندگی علمی» است. یکی از پرتکرارترین مضامینی در فرمایشات رهبر شهید انقلاب، نقد نظام دانشگاهی وابسته و مصرف کننده است.
ایشان در دیدار دانشجویان در سال ۱۴۰۱ با توصیف وضعیت مطلوب و نامطلوب دانشگاه، به پروژهای اشاره کردند که هدف آن «دانشمند مصرفی» و «جامعه مصرفی» است. «اینها میخواستند "دانشمندِ مصرفی" و "جامعهی مصرفی" تولید کنند... دانشمند مصرفی یعنی آن کسی که مصرفکننده دانش غربی است، آن هم نه دانش پیشرفته، بلکه دانش عقبافتاده و منسوخشده» (۶ اردیبهشت ۱۴۰۱).
ایشان همچنین در خرداد ماه ۱۳۹۷ در دیدار استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاهها فرمودند «ما رویکرد مصرفکنندگی علم را تبدیل کنیم به رویکرد تولید علم. تا کی باید ما بنشینیم مصرفکننده علم دیگران باشیم؟»
در این چارچوب، تولید علم به معنای قطع ارتباط با دانش جهانی نیست، بلکه به معنای عبور از موقعیت شاگردی دائمی و رسیدن به موقعیت مشارکتکننده و تولیدکننده تعریف میشود.
تولید علم، نه تولید مقاله
یکی دیگر از ویژگیهای مهم این منظومه فکری، تفکیک میان «تولید مقاله» و «تولید علم» است. رهبر شهید انقلاب در هشتمین همایش ملی نخبگان جوان در سال ۱۳۹۳ به صراحت هشدار دادند که این دو مفهوم نباید با یکدیگر خلط شوند: «تولید علم را که ما عرض کردیم، با تولید مقاله نباید اشتباه کرد. آمارهایی که میدهند، مقالههای علمی و بعضاً باارزش و مرجع، این چیز خوبی است، اما این همه قضیه نیست» (۳۰ مهر ۱۳۹۳).
ایشان سپس دو معیار برای تولید علم واقعی ارائه میکنند: نخست اینکه «مقالهها به ثبت ابداع بینجامد» و دوم اینکه «مقالهها ناظر به نیازهای درونی کشور باشدـ».
این تاکید نشاندهنده یکی از مهمترین دغدغههای سیاست علم در اندیشههای رهبر شهید است. اینکه رشد کمی تولیدات علمی، بدون تبدیل شدن به فناوری، نوآوری و حل مسئله، نمیتواند به اقتدار علمی منجر شود. در این نگاه، علم زمانی ارزش راهبردی پیدا میکند که بتواند به فناوری، نوآوری و حل مسائل واقعی جامعه تبدیل شود.
از دانشگاه تا اقتصاد
از میانه دهه ۱۳۹۰، مفهوم تولید علم در فرمایشات رهبر شهید انقلاب بیش از پیش با اقتصاد دانشبنیان پیوند میخورد. ایشان در پیام نوروزی سال ۱۳۹۰ از شکلگیری «زنجیره علم، فناوری، تولید محصول و تجاریسازی» سخن گفتند و تأکید کردند: «زنجیرهی علم، فناوری، تولید محصول و تجاریسازی - که این زنجیرهی بسیار مهمی است - در حال شکلگیری است؛ یعنی دانش را تولید میکنند، آن را تبدیل به فناوری میکنند، محصول را تولید میکنند، محصول را به بازار تجارت جهانی میآورند و برای کشور تولید ثروت میکنند. این دانش فقط دلخوشکنک نیست، که ما بدانیم حالا در این زمینه پیشرفت کردیم؛ نه، این دانش کشور را ثروتمند میکند، سودش به همهی مردم میرسد. این، کشاندن مسیر تولید علم به ثروت ملی کشور است و پاسخگوئی به نیازهای ملت. این در زمینهی علم، که حقاً و انصافاً همت مضاعف و کار مضاعف در آن مشهود است. » (۱ فروردین ۱۳۹۰).
این نگاه بعدها در قالب حمایت از شرکتهای دانشبنیان و اقتصاد دانشبنیان صورتبندی سیاستی پیدا کرد. ایشان در سخنرانی نوروزی سال ۱۳۹۴ تصریح کردند: «پیشرفت علم و فناوری به پیشرفت اقتصاد کمک میکند؛ بنگاههایی که دانشبنیان هستند میتوانند به اقتصاد ملی کمک کنند» (۱ فروردین ۱۳۹۴).
در این چارچوب فکری دانشگاه تنها محلی برای آموزش نیست، بلکه بخشی از سازوکار تولید ثروت و توسعه ملی محسوب میشود.
مرجعیت علمی؛ فراتر از رشد علمی
یکی دیگر از اهداف مهم در اندیشههای آیتالله خامنهای، دستیابی به «مرجعیت علمی» است. در این نگاه، صرف افزایش تولیدات علمی کافی نیست؛ هدف نهایی، تبدیل شدن به یکی از مراجع تولید و ارزیابی دانش در سطح جهانی است. در سیاستهای کلی علم و فناوری ابلاغشده در سال ۱۳۹۳، «کسب مرجعیت علمی و فناوری در جهان» بهعنوان یکی از اهداف کلان نظام علمی کشور مطرح شد. این هدف، نشاندهنده گذار از مرحله «رشد علمی» به مرحله «اقتدار علمی» بود.
علم؛ پروژهای برای تمدنسازی
با این حال، شاید مهمترین وجه تمایز مفهوم تولید علم در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، قرار گرفتن آن در افقی فراتر از توسعه اقتصادی باشد. ایشان بارها تأکید داشتند که تولید علم، مقدمه شکلگیری یک الگوی تمدنی مستقل است.
به همین دلیل، در کنار تأکید بر فناوری هستهای، نانو، زیستفناوری و هوش علمی، بر تحول علوم انسانی، نظریهپردازی، جنبش نرمافزاری و علوم انسانی اسلامی نیز اصرار میورزد. در سیاستهای کلی علم و فناوری ابلاغشده در سال ۱۳۹۳، «تولید علم و توسعه نوآوری و نظریهپردازی» در کنار «تحول و ارتقاء علوم انسانی» و «کسب مرجعیت علمی» قرار میگیرد.
در واقع زنجیره علم و فناوری در اندیشههای رهبر شهید انقلاب از خودباوری آغاز شده، به تولید علم و فناوری میرسد و از آنجا به ثروت و اقتدار متصل میشود و در نهایت به استقلال و تمدنسازی ختم میشود. در این چارچوب فکری تولید علم بخشی از پروژهای بزرگتر برای بازتعریف جایگاه ایران در نظام جهانی و تحقق آن چیزی بوده که ایشان از آن به عنوان «تمدن نوین اسلامی» یاد میکردند.
نتهای پیام
