کارشناسان باور دارند ابعاد عمیق آسیبهای ناشی از فیلترینگ و طبقاتیسازی شبکه بر زیست روزمره مردم و جامعه مدنی اثر گذاشته است. تاثیر قطع اینترنت و فیلترینگ از موضوعات کلیدی نشست «پایداری اینترنت، پایداری جامعه مدنی» بود که به همت موسسه «معین» در تالار اجتماعات این مجموعه برگزار شد.
کارشناسان در این نشست هر یک از زاویهای متفاوت به تحلیل نابرابریهای ایجادشده در پی قطع اینترنت و از نحیف شدن جامعه مدنی، بهویژه از حیث سازماندهی پرداختند.
علی راغب، جامعهشناس، در ابتدای این نشست به تبیین رابطه تنگاتنگ میان جامعه مدنی و ابزارهای ارتباطی پرداخت. به گفته او، تشکیل جامعه مدنی در گذشته مستلزم هزینههای سنگین مادی برای گردهمایی اتحادیهها، احزاب و انجمنها بود، اما ظهور اینترنت از اوایل دهه ۱۹۹۰ این هزینهها را به حداقل رساند و دایره اثرگذاری گروههای داوطلبانه را بهشدت گسترش داد.
راغب با اشاره به تغییر ماهیت اینترنت در دنیای امروز گفت:
اینترنت به مرور زمان از یک ابزار ساده به یک زیرساخت"تبدیل شده است. ابزارها را میتوان جایگزین کرد، اما زیرساختها جایگزینی ندارند. به همین دلیل، هرگونه قطعی یا اختلال در شبکه را نباید یک مسئله صرفاً فنی دانست.
این جامعهشناس با تاکید بر اینکه دموکراسی صرفاً به معنای برگزاری انتخابات نیست، بلکه به امکان دیدهشدن، مطالبهگری و کنش جمعی گره خورده است، به تجربه کشور استونی اشاره کرد. در استونی از سال ۲۰۰۵ انتخابات به شکل الکترونیکی برگزار میشود و پلتفرمهای تکنولوژیک به شهروندان اجازه میدهند در هر شرایطی در تصمیمگیریهای سیاسی مشارکت کنند.
راغب همچنین به تشریح مفهوم «شکاف دیجیتال» در سه سطح پرداخت: «سطح اول: نابرابری در امکان اتصال به شبکه سطح دوم: انتقال سرمایههای دنیای واقعی به دنیای آنلاین و تفاوت در شیوه بهرهبرداری از اینترنت، سطح سوم: بازگشت دستاوردهای دنیای آنلاین به دنیای آفلاین.»
او در نهایت هشدار داد که برخلاف تصورات اولیه که اینترنت را راهی برای گریز از ساختارهای اقتدارگرا میدانست، امروز طرحهایی مانند اینترنت طبقاتی به نوعی آپارتاید دیجیتال شکل دادهاند که عملاً در حال بازتولید و تشدید نابرابریهای اقتصادی، جنسیتی و سیاسی هستند و جامعه مدنی را روزبهروز کوچکتر میکنند.
در ادامه نشست، «زهرا علیپور»، دبیر کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک تهران، با تکیه بر دادههای فنی به تشریح وضعیت اسفبار کیفیت شبکه در کشور پرداخت.
به گفته علیپور، بر اساس گزارشهای کیفیت اینترنت در ایران که سالی دو بار توسط این انجمن منتشر میشود، ایران در سال ۱۴۰۲ در شاخص اختلال رتبه ۹۹ از ۱۰۰، در سرعت رتبه ۹۷ و در شاخص محدودیت رتبه ۹۹ را به خود اختصاص داده است. این وضعیت نامطلوب تا زمان انتشار گزارش آخر نیز همچنان پابرجاست.
علیپور با مقایسه مدل فیلترینگ ایران و چین توضیح داد:
ایران و چین هر دو در میان محدودترین کشورهای جهان از نظر دسترسی به اینترنت قرار دارند. اما تمایز بزرگ این دو در کیفیت شبکه است. چین با وجود اعمال محدودیتهای گسترده، زیرساختی با سرعت و کیفیت بالا به شهروندانش ارائه میدهد، در حالی که کاربر ایرانی با ترکیب مهلکی از محدودیتهای شدید و کیفیت نازل شبکه دستبهگریبان است.
دبیر کمیسیون زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک تهران هشدار داد که سیاستهای فیلترینگ و تحریمهای فناوری عملاً کاربران ایرانی را به «فرودستان دیجیتال» تبدیل کرده است.
او همچنین گفت: «دادهها نشان میدهند که پس از هر دوره اختلال یا قطعی کامل، کیفیت شبکه هیچگاه به سطح پیش از قطع شدن بازنمیگردد. علاوه بر این، سیاست ایجاد اینترنت طبقاتی نیز به این نابرابری دامن زده و افرادی را که به گروههای خاص یا رانتهای دسترسی متصل نیستند، بیش از پیش به حاشیه میراند.«
بخش دیگری از این نشست زهرا مرادی، مدیر اجرایی سامانه پیشگیری از خودکشی «طعم گیلاس» اختصاص داشت. او مسئله خودکشی در ایران را به یک گسل خاموش در جامعه توصیف کرد.
مرادی ابتدا به آمارهای جهانی اشاره کرد. بهگفته او سالانه بیش از ۷۳۰ هزار مرگ ناشی از خودکشی در جهان رخ میدهد، معادل یک نفر در هر ۴۳ ثانیه،. همچنین میزان اقدام به خودکشی ۲۰ برابر این رقم است، معادل یک اقدام در هر ۲ ثانیه. او سپس به تشریح تاثیر فاجعهبار اختلالات شبکه بر عملکرد این سامانه حمایتی پرداخت.
به گفته مرادی، در روزهای قطعی و اختلال شدید اینترنت، روانه حدود ۷۰۰ فرد بحرانزده که به کمک فوری نیاز داشتند، امکان برقراری ارتباط با سامانه را از دست دادند. این در حالی است که ۷۸ درصد از مراجعان این پلتفرم را جوانان زیر ۲۵ سال تشکیل میدهند و ۹۷ درصد آنها با افکار جدی خودکشی به سامانه پیام میدهند.
مرادی با ارائه آماری از وضعیت مشارکت داوطلبان این سامانه، به یک آسیب پنهان پرداخت و گفت: «در بازه زمانی اول دی ۱۴۰۳ تا خرداد ۱۴۰۴، حدود ۱۲۶ شیفت داوطلبی در سامانه ثبت شده بود، اما این رقم در بازه مشابه سال بعد با افتی فاحش به تنها ۳۷ شیفت رسید.»
او ادامه داد: «تعداد رزروهای ثبتشده توسط داوطلبان از ۶ هزار و ۲۲۴ مورد در نیمه اول سال گذشته، به ۲ هزار ۱۳ مورد د بازه مشابه سال جاری کاهش یافته است. همچنین از زمان پایان جنگ در ۱۹ فروردینماه تا ۳۱ فروردین، تعداد رزروها از ۴۶۹ مورد به ۱۰۵ مورد سقوط کرد که مستقیماً ناشی از اختلالات شبکه بود و ریسک از دست رفتن جان انسانها را بهشدت بالا برد.
مدیر اجرایی طعم گیلاس در پایان با انتقاد از نگاه سادهانگارانه مسئولان به مقوله اینترنت گفت:
برای تصمیمگیران، شاید اینترنت تنها فشردن یک دکمه باشد، اما برای سامانهای مانند ما، این شبکه تنها پل ارتباطی با انسانهای ناامید است. قطع کردن اینترنت، فاصله میان زندگی و مرگ را کوتاهتر میکند. وقتی شبکه قطع میشود، افراد آسیبپذیر دیگر نه تریبونی برای شنیده شدن دارند و نه راهی برای دریافت کمکهای حیاتی.
