روند رشد بلاک چین و فضای ارزهای دیجیتال بسیار جذاب است. نوآوریهای فنی و الگوهای جدید معاملاتی بهسرعت در حال پیشرفت و تکامل هستند و همچنان جمعیت کثیری را به خود جذب میکنند. با این حال، این فضا مورد سوءاستفاده و کلاهبرداری بسیاری نیز قرار گرفته است.
طی چند سال اخیر، بسیاری افراد بهواسطهٔ ارزهای دیجیتال مختلف میلیونر شدهاند و سپس، برای افراد دیگری که قصد دارند در آینده روی این فناوری سرمایهگذاری کنند، کسبوکارهای سودآوری به وجود آوردهاند. اما، این رشد ارزش و پذیرش ارزهای دیجیتال توسط کسبوکارهای مختلف، پیامدهایی نیز به همراه داشته است.
در حالی که افرادی با نیتهای خوب بهدنبال سرمایهگذاری و احتمالاً سودآوری هستند و قصد دارند بخشی از دنیای آتی پول را شکل دهند، افرادی نیز با سوءنیت قصد فریب سرمایهگذاران بازار را دارند.
سرمایهگذاران بالقوه اغلب بهدلیل افزایش مداوم تعداد موارد سرقت و کلاهبرداری ارزهای دیجیتال، از سرمایهگذاری در این صنعت روبهرشد اجتناب میکنند. سرمایهگذاران کارکشتهٔ بازارهای دیگر نیز چندان تمایلی به سرمایهگذاری روی انواع ارزهای دیجیتال ندارند.
متأسفانه در کشورهایی مانند ایران که اقتصاد تضعیفشده دارند، این کلاهبرداریها بسیار بیشتر به چشم میخورند. در حقیقت وعده سودهای نجومی از طرف طرحهای کلاهبرداری و وضعیت بد اقتصادی دست به دست هم دادهاند و تعداد زیادی از مردم ایران را به دام خود کشاندهاند. همچنین از آنجا که تراکنشهای ارزهای دیجیتال ناشناس یا نیمهناشناس هستند و بهسهولت انجام میشوند، پیگیری قضایی این جرائم بسیار دشوار است و این امر موجب تقویت کلاهبرداران شده است.
در این مقاله با انواع رایج کلاهبرداریها در حوزه ارزهای دیجیتال بهصورت جامع آشنا میشوید و نحوه شناسایی و اجتناب از هریک را یاد میگیرید. ما رایجترین شکلهای کلاهبرداری در این حوزه را بررسی کردهایم، اما ممکن است روشهای خاص دیگری هم به کار گرفته شوند که البته بازهم رنگ و بوی انواع رایج را دارند.
طرح پانزی (Ponzi) نوعی کلاهبرداری در سرمایهگذاری است که با وعدهٔ پرداخت بازدهی مشخص به سرمایهگذاران موجود از محل کسب درآمد از طریق سرمایهگذاران جدید، افراد را فریب میدهد.
بدون اغراق، طرحهای پانزی و هرمی بزرگترین بخش از کلاهبرداریهای این حوزه را به خود اختصاص میدهند و پایه اصلی بسیاری از شکلهای کلاهبرداری همین ترفند پانزی است.
در این طرح، کلاهبردار افراد ناآگاه را ترغیب میکند تا برای سرمایهگذاری در یک یا چند پروژه بسیار پرسود، پولهای خود را در اختیار او قرار دهند. سود این طرحها آنچنان بالاست که افراد زیادی گول میخورند. این در حالی است که پول سرمایهگذاران در هیچکجا سرمایهگذاری نمیشود و فقط با نوعی بازی با پول، از سرمایهٔ افراد جدید، سود افراد قدیمی پرداخت میشود تا اعتماد به سیستم جلب شود و افراد بیشتری وارد شوند. در نهایت و زمانی که پول کافی برای کلاهبردار جذب شد و دیگر افراد زیادی وارد نشدند، طرح از هم فرو میپاشد و کلاهبردار فرار میکند.
برای درک بهتر طرح پانزی به مثال زیر توجه کنید (اسامی و اعداد و ارقام فرضی هستند):
چنگیز یک کلاهبردار است که قصد انجام ترفند پانزی را دارد. او یک شرکت یا سایت جعلی تأسیس میکند و در آن به مردم وعده میدهد که اگر هر کدام از آنها مثلاً ۱ میلیون تومان پول پرداخت کنند، او با آن پولها در بازار بورس نیویورک، ارزهای دیجیتال یا هر جای دیگری سرمایهگذاری میکند و ماهی ۲۰۰ هزار تومان (۲۰ درصد) سود تضمینی به سرمایهگذاران پرداخت میکند.
اما در حقیقت هیچگونه سرمایهگذاری در کار نیست و فقط بازی با پول انجام میشود.
پس از مدتی تبلیغات و جذب سرمایهگذاران اولیه، حالا چنگیز میلیونها تومان پول جمعآوری کرده است. برای اینکه طرح ادامه پیدا کند و پول بیشتری جذب شود، چنگیز از پول سرمایهگذاران جدید، سود سرمایهگذاران اولیه را پرداخت میکند. همین امر باعث میشود تا مشتریان قدیمی که در ابتدا سود دریافت کردهاند، این طرح را به دوستان و آشنایان خود معرفی کنند و سرمایهگذاران جدیدتری پا به عرصه بگذارند.
پس از اینکه پول خوبی جمعآوری شد یا وقتی که دیگر سرمایهگذار جدیدی پیدا نشد، چنگیز با پولها فرار میکند و طرح از هم فرو میپاشد.
مشهورترین طرح کلاهبرداری پانزی در صنعت ارزهای دیجیتال، پروژه بیتکانکت (Bitconnect) بود که بهشکل شگفتانگیزی توانست به ارزش بازار ۲ میلیارد دلار برسد و به بزرگترین کلاهبرداری در دنیای ارزهای دیجیتال تا آن زمان تبدیل شود. این پروژه در سال ۲۰۱۸ نابود شد.
طرح بیتکانکت در پایان فعالیت خود، ارزشی معادل با ۲ میلیارد دلار داشت و قیمت هر واحد از آن معادل با ۴۵۰ دلار بود. در کمتر از ۲۴ ساعت از اعلام رسمی کلاهبرداری، قیمت این کوین تا ۶ دلار تنزل پیدا کرد و ارزش بازار آن به ۴۰ میلیون دلار رسید. کمی بعد این پروژه از تمام صرافیها حذف شد.
بیتکانکت بسیار محبوب بود و بازاریابی بسیار منظمی داشت. این ویژگیها را میتوان در طرحهای هرمی (Pyramid) موفق مشاهده کرد.
اساس کار همه طرحهای پانزی یکسان است، اما ممکن است با نقاب یک شرکت معتبر و فعالیتی بهجز سرمایهگذاری مستقیم ظاهر شوند. بهعنوان مثال، اغلب پروژههای استخراج ابری پانزی هستند که در ادامه درباره آنها میخوانید. همچنین بیشتر طرحهای با عناوین «هوش مصنوعی»، «قرارداد هوشمند» «معامله در بورسهای خارجی» و … که در آنها سود غیرمنطقی و تضمینی ارائه شود، در حقیقت پانزی هستند.
بهطور کلی، در بازاریابیهای شبکهای و چند سطحی (Multi-Level) یا شما با یک طرح کاملاً کلاهبرداری (سارق پول) طرف هستید و یا در بهترین حالت مأمور فروش قطعیِ محصولات بیارزش با چند برابر قیمت واقعی خواهید بود.
«استخراج ارزهای دیجیتال بدون دستگاه»، «درآمد میلیونی با استخراج بیت کوین»، «اجاره دستگاه استخراج» و «کسب بیت کوین رایگان در ربات تلگرام»؛ اگر این عناوین را در تبلیغات دیدید، مراقب باشید.
محبوبیت روزافزون استخراج ابری (Cloud Mining)، بهدلیل هزینهٔ بالای برق و تجهیزات استخراج ارزهای دیجیتال راه را برای کلاهبرداران باز کرده است.
بیشتر طرحهای استخراج ابری یا رباتهای تلگرامی در حقیقت طرح پانزی هستند. سرمایهگذاران فکر میکنند پول آنها صرف خرید تجهیزات ماینینگ و انجام استخراج میشود، در حالی که در حقیقت هیچ استخراجی در کار نیست.
اگر این پرسش برای شما مطرح شده است که در رباتهای تلگرامی نیاز به پرداخت پول نیست، باید بدانید که در این رباتها پس از رسیدن سرمایه شما به کف برداشت، فقط در صورتی اجازه برداشت پیدا میکنید که شما یا زیرمجموعه شما از ربات خرید انجام داده باشد.
هر فردی که اندکی به دنیای ارزهای دیجیتال علاقهمند باشد، احتمالاً چیزهایی راجع به «استخراج» شنیده است. اگر شما یکی از تازهواردان به دنیای ارزهای دیجیتال باشید، به احتمال زیاد با نحوهٔ دقیق عملکرد استخراج آشنا نیستید. بنابراین، کلاهبرداران سعی میکنند برنامههای استخراج خود را تحتعنوان فرصتهای سخاوتمندانه کسب درآمد معرفی کنند.
دنیای ارزهای دیجیتال پر از صرافیهای متقلبی است که یکشبه به وجود میآیند و ناپدید میشوند. در مورد استفاده از این صرافیها باید بهشدت جانب احتیاط را رعایت کنید، زیرا ممکن است ارزهای دیجیتال یا پول نقدتان را به سرقت ببرند.
گاهی نیز هنگامی که پولی به حساب خود در صرافی واریز میکنید، برخی از این صرافیهای نامطمئن، کارمزدهای هنگفت از شما میگیرند یا برداشت پول را بسیار دشوار میکنند.
برخی از این قبیل صرافیها، پلتفرم خود را برای معاملهگران تازهکار جذاب جلوه میدهند و هیچ هزینهای بهعنوان کارمزد تراکنش و معاملات دریافت نمیکنند.
در عوض، آنها از طریق دریافت کارمزد برای فهرستکردن هر توکنی (از جمله عرضههای اولیه کوین تقلبی) در پلتفرم خود کسب درآمد میکنند، بدون اینکه نقدینگی معاملاتی لازم برای معاملهگران را بهمنظور خرید و فروش آزادانهٔ توکن ایجاد کنند. این توکنها معمولاً در این صرافیها مسدود میشوند و معاملهگران با «توکنهای بیارزش» خود درگیر میشوند، بدون اینکه بتوانند آنها را بفروشند و نقد کنند.
همچنین ممکن است برای ذخیرهٔ ارزهای دیجیتال خود گرفتار یک نرمافزار کیف پول جعلی شوید که از نام یک کیف پول معتبر استفاده میکند. بهعنوان نمونه، چندی پیش یک نرمافزار تقلبی با نام لجر لایو (نرمافزار رسمی کیف پول سختافزاری لجر) در گوگلپلی دیده شد. نکته جالب اینجاست که بهدلیل تحریمها، بسیاری از کاربران ایرانی پس جستوجوی عبارت «Ledger Live» در گوگلپلی قادر به مشاهده نرمافزار اصلی نبودند و بهجای آن نرمافزار تقلبی نمایش داده میشد.
این نوع از کلاهبرداری احتیاج به توجه بیشتری دارد. شناسایی حملات فیشینگ (Phishing) یا همان صفحات و پیامهای جعلی که خود را بهعنوان صفحات و پیامهای معتبر جا میزنند، اندکی دشوارتر است.
کلاهبرداران در این نوع حمله، آدرس وبسایتی را به اشتراک میگذارند که دقیقاً مشابه وبسایت اصلی یا وبسایت جدیدی است که اطلاعات محرمانه شما را ضبط و سپس از آنها برای هککردن سایر حسابها استفاده میکند.
وبسایتهایی که بهدقت و از روی پروژههای قانونی، همچون صرافیها یا عرضههای اولیه کوین، کلون (clone) شدهاند، بهمنظور سرقت داراییها و اطلاعات شخصی به کار میروند. کلونینگ (cloning) به کپیبرداری دقیق از یک وبسایت مشخص و اِعمال آن به وبسایتی دیگر گفته میشود، بهصورتیکه در نگاه اول نتوان دو وبسایت را از هم تمییز داد.
بیشتر بخوانید: کلاهبرداری هانیپات (Honeypot) چیست؟ چگونه کاربران قربانی طمع خود میشوند؟
همیشه آدرس URL وبسایت را دوباره بررسی کنید و وبسایتهایی را که مرتباً از آنها بازدید میکنید، نشانهگذاری (bookmark) کنید. وبسایتهای کلونشده از حروفی مشابه با URL اصلی استفاده میکنند تا در نگاه اول مشابه وبسایت اصلی به نظر برسند. بهعنوان مثال، وبسایتهای کلونشده ممکن است حروف انگلیسی همچون m را با n یا ۰ را با o جایگزین کنند.
در هر دو مورد، شما یا اطلاعات کاربری خود را وارد یا ثبتنام میکنید. این اطلاعات کاربری بعداً و هنگامیکه امنیت وبسایتها چندان زیاد نباشد، برای دسترسی به سایر حسابهای کاربر استفاده میشود. در این صورت، حساب کاربری فرد به خطر میافتد.
نوع دیگری از حملات فیشینگ و کلاهبرداری، هنگامی اتفاق میافتد که کلاهبرداران ادعا میکنند تیم پشتیبانیِ پروژهای خاص هستند و از شما اطلاعات شخصی، واریز وجوه یا رمز عبور شخصیتان را درخواست میکنند.
هنگامیکه مشکلی با پلتفرمهای معاملاتی داشته باشید، سعی میکنید پاسخ پرسشهای خود را از گروههای اطلاعرسانی یا مدیران آنها بگیرید. این کلاهبرداران از اعتماد چنین کاربرهایی سوءاستفاده میکنند.
یکی از نمونههای رایج کلاهبرداری در این حوزه، طرحهای اهدای بیت کوین (Bitcoin Giveaway) در شبکههای اجتماعی هستند.
افراد کلاهبردار با نام و تصویر افراد مشهور مانند ویتالیک بوترین، خالق اتریوم یا ایلان ماسک، کارآفرین افسانهای، صفحهای ایجاد میکنند و در زیر پستهای پربازدید این افراد، بهعنوان مثال وعده میدهند که میخواهند بیت کوین رایگان اهدا کنند و اگر ۰.۱ بیت کوین به آدرس آنها ارسال کنید، ۰.۲ بیت کوین (دوبرابر) دریافت خواهید کرد.
شاید مسخره به نظر برسد، اما تاکنون با این روش میلیونها دلار کلاهبرداری شده است و حتی در مقطعی ویتالیک بوترین، خالق اتریوم نام صفحه توییتر خود را به «non-giver of ETH» (به معنای کسی که اتر نمیدهد) تغییر داد.
عبارت «استخراج سادهٔ ارز دیجیتال با موبایل» این روزها به یکی از ترفندهای رایج کلاهبرداران تبدیل شده است.
عملیات استخراج یا همان به دست آوردن ارزهای دیجیتال با قدرت پردازش دستگاه، همیشه برای افراد مبتدی در دنیای ارزهای دیجیتال جذاب بوده است و اینکه آنها بتوانند با موبایل خودشان استخراج کنند و درآمدی برای خود داشته باشند، این جذابیت را دوچندان میکند. روی کاغذ با هر سختافزاری میتوان عملیات استخراج را انجام داد، اما آیا در حال حاضر استخراج با موبایل یا یک کامپیوتر خانگی صرفه دارد؟ به هیچ عنوان!
دربارهٔ بیت کوین و اتریوم و سایر ارزهای دیجیتال بزرگ باید استخراج با موبایل و کامپیوترهای خانگی را فراموش کرد؛ حداقل با موبایلها و کامپیوترهایی که امروزه وجود دارند. درباره سایر ارزهای دیجیتال کوچک هم ممکن است استخراج با موبایل و کامپیوتر خانگی امکانپذیر باشد، اما صرفه اقتصادی ندارد.
اغلب نرمافزارهای استخراج با موبایل یا کامپیوتر خانگی در حقیقت کارایی ندارند و چیزی جز یک توهم نیستند. میپرسید ما که هزینهای پرداخت نمیکنیم؟ شاید مستقیماً هزینهای پرداخت نکنید، اما با توجهکردن یا دادنِ اطلاعاتتان، به کلاهبرداران سود میرسانید و این بستگی به نرمافزاری دارد که نصب کردهاید.
سادهترین راه برای کلاهبرداری، ایجاد و بازاریابی پروژهای جعلی برای فروش یک ارز دیجیتال (توکن) بیارزش به افراد ناآگاه است. فروش این توکنها مانند این است که یک نفر از کنار رودخانه مقداری خاک بردارد و به مردم شهر دیگری بگوید این خاک خاصیت ضدسرطانی دارد و در آینده بسیار ارزشمند خواهد شد.
به این نوع کلاهبرداری، کلاهبرداری عرضهٔ اولیهٔ کوین (ICO) هم میگویند. عرضه اولیه کوین یکی از اساسیترین روشها برای تأمین سرمایهٔ اولیهٔ کسبوکارهای حقوقی از طریق سرمایهگذاری جمعی (Crowdfunding) به شمار میرود.
کلاهبردارانی که از ایدهٔ عرضههای اولیهٔ کوین سوءاستفاده میکنند، یک مقالهٔ معرفی پروژه یا وایت پیپر (Whitepaper) مینویسند، کمپین بازاریابی در شبکههای اجتماعی ایجاد میکنند، اطلاعاتی ساختگی در مورد مراحل پروژه پس از عرضهٔ اولیهٔ کوین منتشر میکنند و توکنهای بیارزش خود را میفروشند.
در این میان، بسیاری از سرمایهگذارانِ تازهکار فریب کسب ۱,۰۰۰ درصد سود از این عرضههای اولیهٔ کوین را میخورند و در نهایت با خرید توکنهایی بیمصرف، سرمایهٔ خود را از دست میدهند.
در سال ۲۰۱۷، نتایج یک مطالعه مشخص کرد که بیش از ۸۰ درصد از توکنهای بازار یا کلاهبرداری هستند و یا در هیچ محصولی کاربرد ندارند.
فراموش نکنید ایجاد توکن به راحتی آب خوردن است و هزینهای بسیار ناچیز دارد، اما تا زمانی که پروژه و بستری مناسب برای یک ارز دیجیتال تعریف نشود، نمیتوان برای آن ارزشی در نظر گرفت.
گروههای پامپ و دامپ، قیمت و حجم معاملاتی یک کوین (اغلب کوینهای کمترشناختهشده) را دستکاری میکنند. در ابتدا، آنها با استفاده از خرید حجم زیاد کوین، قیمت را در بازه زمانی کوتاهی پامپ میکنند (افزایش میدهند) و سپس، هنگامیکه قیمت ارز دیجیتال به اوج خود رسید، آن را با فروشی گسترده دامپ میکنند (کاهش میدهند).
اغلب کلاهبرداریها در حوزهٔ ارزهای دیجیتال، علائم مشخص و ثابتی دارند که با کمی دقت میتوان به راحتی آنها را تشخیص داد.
در بسیاری از موارد، اگر میزان سود اعلامشدهٔ پروژه بیش از حد خوب به نظر برسد، احتمالاً خوب نیست! به عبارت سادهتر، همیشه به هر پروژهای که ادعا میکند سود بسیار زیادی در مقابل سرمایهگذاری شما ارائه میکند، مشکوک باشید.
هنگامیکه از شما خواسته میشود کاربران دیگر را دعوت کنید، احتمالاً با یک طرح پانزی روبهرو هستید. با این حال، در خاطر داشته باشید که هر برنامهٔ معرفی و ارجاع افراد جدید میتواند ویژگیهای مخصوص خود را داشته باشد و البته همیشه داوطلبانه است.
هرگز گذرواژه، کلید خصوصی یا عبارت امنیتی خود را به اشتراک نگذارید. هر فرد، پروژه یا شرکتی که رمز عبور، کلید خصوصی یا عبارت امنیتی شما را بخواهد، کلاهبردار است.
اگر در گذشته پروژه، استارتاپ یا فردی به کلاهبرداری متهم شده باشد، مراقب باشید، زیرا ممکن است دوباره کلاهبرداری کند.
قیمتها در بازار بر اساس اصل عرضه و تقاضا تعیین میشوند و اگر پروژهای برای ارز دیجیتال خود قیمت آینده مشخص کند، کلاهبردار است.
در مجموع، با وجود تعدد کلاهبرداریها، طرحها و مجرمان فعالیتهای متقلبانهٔ مختلف در سرتاسر فضای ارزهای دیجیتال، بهترین رویکرد رعایت حدی معقول از بدبینی و احتیاط است.
علیرغم تعداد کثیر پروژههای کلاهبردارانه، سازمانها و گروههای قابلاحترامِ بسیاری نیز با مدیریت مؤثر خود، سرمایهگذاری ایمن روی ارزهای دیجیتال را مقرونبهصرفه و امکانپذیر کردهاند.
امید است که اکنون نسبت به کلاهبرداران احتمالی هوشیارتر شده باشید. پیشگیری بهتر از درمان است. اگر شما را فریب بدهند، ممکن است هیچ راهی برای بازگشت پول شما وجود نداشته باشد. بنابراین مراقب باشید.
