خبرگزاری مهر؛ گروه استان ها: هنوز فصل برداشت برنج کشت نخست در شالیزارهای مازندران به طور رسمی آغاز نشده، اما زمزمههای کشت دوم از هماکنون در میان برخی شالیکاران به گوش میرسد، کشاورزانی که در سالهای گذشته نیز با وجود هشدارهای کارشناسان و محدودیت منابع آبی، برای افزایش درآمد به کشت دوباره برنج روی آورده بودند.
این در حالی است که کاهش ذخایر سدها، افت آبخوانها و تداوم تنش آبی، مسئولان و کارشناسان را بر آن داشته تا نسبت به تبعات ادامه این روند هشدار دهند و ممنوعیت کشت دوم را بیش از هر زمان دیگری ضروری بدانند.
مازندران با تولید سالانه بخش قابل توجهی از برنج کشور، مهمترین استان شالیزاری ایران محسوب میشود. امسال نیز بیش از ۲۳۰ هزار هکتار از اراضی استان زیر کشت برنج رفته و برآوردهای سازمان جهاد کشاورزی نشان میدهد از این سطح، بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار تن شلتوک و حدود ۷۰۰ هزار تن برنج سفید تولید خواهد شد.
اگرچه وضعیت کشت نخست مطلوب ارزیابی میشود، اما کاهش منابع آب، مدیریت مصرف را به مهمترین دغدغه بخش کشاورزی تبدیل کرده است؛ موضوعی که سبب شده مسئولان آب منطقهای بار دیگر نسبت به توسعه کشت دوم هشدار دهند.
کاهش ذخایر سدها، زنگ خطر برای شالیزارها
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به کاهش منابع آبی استان اظهار کرد: رهاسازی آب کشاورزی از سد شهید رجایی از ۱۵ اردیبهشت آغاز شده و فقط تا پایان هفته نخست مرداد ادامه خواهد داشت.
حیدر داوودیان افزود: سال گذشته در همین مقطع زمانی حدود ۱۶۲ میلیون مترمکعب آب در مخزن سد شهید رجایی ذخیره شده بود، اما امسال این میزان به حدود ۱۲۰ میلیون مترمکعب رسیده که بیانگر کاهش محسوس ذخایر آبی است.
وی با بیان اینکه پس از هفته نخست مرداد امکان رهاسازی آب وجود ندارد، گفت: تنها در صورت وقوع سیلابهای غیرمنتظره و افزایش چشمگیر حجم ذخایر سد، امکان تغییر این برنامه وجود خواهد داشت.
داوودیان تأکید کرد: کشاورزان بر اساس برنامه آب مورد نیاز خود را دریافت میکنند، اما انجام کشت جدید در ادامه فصل، نه تنها امکان تأمین آب ندارد بلکه حقوق سایر بهرهبرداران را نیز با مخاطره روبهرو میکند.
وی از کشاورزانی که قصد دارند پس از برداشت گندم اقدام به نشاکاری برنج کنند نیز خواست با توجه به محدودیت منابع آب، از این تصمیم صرفنظر کنند.
افت آبخوانها؛ نتیجه برداشت بیرویه
موضوع کشت دوم فقط به کاهش ذخایر سدها محدود نمیشود؛ زیرا بخش عمده آب مورد نیاز این کشت از چاههای کشاورزی تأمین میشود. مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران گفت: افزایش کشت دوم طی سالهای اخیر موجب رشد برداشت از منابع آب زیرزمینی شده و همین مسئله روند افت آبخوانهای استان را تشدید کرده است.
وی افزود: بر اساس آمارهای موجود، تراز سفرههای زیرزمینی مازندران نسبت به دوره بلندمدت حدود ۸۴ سانتیمتر کاهش یافته و نزدیک به ۱۴۰ میلیون مترمکعب از ذخایر ارزشمند آب زیرزمینی استان از دست رفته است.
داوودیان ادامه داد: حجم منابع آب سطحی استان نیز از حدود ۴.۵ میلیارد مترمکعب به ۴.۱ میلیارد مترمکعب کاهش یافته که بخشی از آن ناشی از تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگیها است.
وی هشدار داد: اگر روند فعلی برداشت از چاهها ادامه یابد، سالهای آینده با بحران جدیتر منابع آب مواجه خواهیم شد.
کشت دوم؛ منفعت امروز، خسارت فردا
کارشناسان معتقدند کشت دوم اگرچه در ظاهر درآمد بیشتری برای کشاورزان ایجاد میکند، اما هزینههای سنگینی را به منابع طبیعی تحمیل خواهد کرد.
یک کارشناس حوزه کشاورزی در گفتوگو با خبرنگار مهر با تأکید بر لزوم اصلاح الگوی کشت اظهار کرد: با توجه به محدودیت منابع آبی، لازم است از کشت دوم محصولات پرآبطلب جلوگیری شود و این موضوع به ویژه درباره برنج اهمیت بیشتری دارد.
محمد علیزاده افزود: منابع آب استان دیگر ظرفیت تحمل فشار مضاعف را ندارند و ادامه کشت دوم، به ویژه در شرایط فعلی، آینده کشاورزی مازندران را با خطر روبهرو میکند.
وی با اشاره به وضعیت شرق استان گفت: بهرهبرداری گسترده از منابع آب زیرزمینی و فشار سنگین بر سفرههای آب، به ویژه در شرق مازندران، ضرورت ممنوعیت کشت دوم را بیش از گذشته آشکار کرده است.
این کارشناس کشاورزی تصریح کرد: افت مستمر آبخوانها فقط به معنای کاهش آب چاهها نیست؛ ادامه این روند میتواند زمینهساز فرونشست زمین، کاهش کیفیت منابع آب و افزایش هزینههای تولید در سالهای آینده شود.
علیزاده با تأکید بر اصلاح الگوی کشت خاطرنشان کرد: امروز دیگر نمیتوان با الگوهای گذشته کشاورزی کرد. توسعه کشتهای کمآببر، استفاده از ارقام مناسب و مدیریت مصرف آب، تنها راه حفظ تولید در سالهای آینده است.
دو روش کشت دوم؛ هر دو نیازمند مدیریت
کشت دوم برنج در مازندران به دو شیوه انجام میشود؛ نشای مجدد و «رتون» یا «دونوج»، در روش نخست، زمین دوباره آمادهسازی شده و عملیات نشاکاری انجام میشود که نیاز آبی آن تقریباً مشابه کشت اول است.
در روش رتون نیز اگرچه ساقههای باقیمانده پس از برداشت دوباره رشد میکنند و مصرف آب کمتری دارند، اما در شرایط کمآبی، توسعه این روش نیز بدون برنامهریزی میتواند فشار مضاعفی بر منابع آب وارد کند.
کارشناسان معتقدند خسارت کشت دوم فقط متوجه منابع آب نیست، کاهش مواد آلی خاک، تضعیف فعالیت موجودات مفید خاک، افزایش مصرف کودهای شیمیایی و سموم، تشدید طغیان کرم ساقهخوار و افزایش هزینههای تولید از دیگر پیامدهای توسعه کشت دوم برنج است.
به اعتقاد متخصصان، استمرار این روند علاوه بر تهدید محیط زیست، پایداری تولید برنج را نیز با مخاطره روبهرو میکند.
وضعیت مطلوب کشت نخست
در همین حال معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به شرایط مناسب شالیزارهای استان گفت: امسال بیش از ۲۳۰ هزار هکتار از اراضی استان زیر کشت برنج رفته و پیشبینی میشود بیش از ۷۰۰ هزار تن برنج سفید از کشت نخست برداشت شود.
هادی باقری افزود: بخش عمده کود مورد نیاز کشاورزان پیش از آغاز فصل زراعی تأمین و توزیع شد و تاکنون گزارش قابل توجهی از تنش خشکی در شالیزارهای استان دریافت نشده است.
کشتهای جایگزین؛ راهکاری برای عبور از تنش آبی
کارشناسان بر این باورند که توسعه کشتهای پاییزه، سبزیجات و صیفیجات میتواند جایگزین مناسبی برای کشت دوم برنج باشد؛ محصولاتی که علاوه بر مصرف آب کمتر، در بسیاری از موارد درآمد بیشتری نیز برای کشاورزان ایجاد میکنند.
همچنین توسعه خشکهکاری برنج، نصب کنتورهای هوشمند بر چاهها، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، اجرای دقیق نوبتبندی آب و اصلاح الگوی کشت از جمله راهکارهایی است که میتواند به حفظ منابع آبی استان کمک کند.
حفظ تولید در گرو حفظ آب
امروز دغدغه اصلی تنها برداشت محصول امسال نیست، بلکه حفظ توان تولید شالیزارهای مازندران در سالهای آینده است. کاهش ذخایر سدها، افت آبخوانها و آثار تغییر اقلیم نشان میدهد که منابع آبی استان دیگر تاب توسعه کشتهای پرمصرف را ندارند.
کارشناسان معتقدند اگر امروز برای مدیریت مصرف آب و اصلاح الگوی کشت تصمیمهای جدی گرفته نشود، فردا حتی تأمین آب برای کشت نخست نیز با دشواری روبهرو خواهد شد. از این رو، ممنوعیت کشت دوم برنج را باید نه یک محدودیت مقطعی، بلکه راهکاری برای صیانت از منابع آب، حفظ شالیزارهای مازندران و تضمین امنیت غذایی کشور دانست.
